Αναξιοκρατία: όταν η ικανότητα περιμένει στην ουρά

Αναξιοκρατία: Αξιοκρατία δεν σημαίνει “διαλέγω αυτόν που θεωρώ καλύτερο”

Ο ΟΟΣΑ ορίζει ένα αξιοκρατικό σύστημα μέσα από προκαθορισμένα προσόντα και αντικειμενικές, διαφανείς διαδικασίες. Αυτό έχει κρίσιμη σημασία: η προσωπική βεβαιότητα ενός προϊσταμένου ότι επέλεξε τον “κατάλληλο” δεν αρκεί. Η επιλογή πρέπει να μπορεί να εξηγηθεί με τα ίδια κριτήρια σε όλους, να ελεγχθεί εκ των υστέρων και να αντέξει σε ένσταση.

Η Ελλάδα διαθέτει μια σημαντική θεσμική κατάκτηση, το ΑΣΕΠ. Οι ανεξάρτητες διαδικασίες, οι πίνακες και η δυνατότητα ενστάσεων περιορίζουν τον αυθαίρετο διορισμό. Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε επιλογή προσωπικού ή κάθε θέση ευθύνης ακολουθεί το ίδιο επίπεδο ανοιχτού ανταγωνισμού. Ούτε ότι η τυπική μοριοδότηση αρκεί, αν τα κριτήρια έχουν γραφτεί έτσι ώστε να φωτογραφίζουν μια πολύ στενή διαδρομή.

Η αξιοκρατία δεν είναι δήλωση προθέσεων. Είναι διαδικασία που μπορεί να ελεγχθεί από εκείνον που έχασε.

Η αδιαφάνεια είναι πρόβλημα ακόμη και πριν αποδειχθεί η εύνοια

Δεν είναι έντιμο να βαφτίζεται κάθε δυσάρεστο αποτέλεσμα “ρουσφέτι” χωρίς αποδείξεις. Είναι εξίσου ανέντιμο να ζητείται τυφλή εμπιστοσύνη όταν δεν δημοσιεύονται καθαρά η στάθμιση των κριτηρίων, η σύνθεση της επιτροπής, οι πιθανές συγκρούσεις συμφερόντων και η ειδική αιτιολογία της επιλογής. Η αδιαφάνεια δεν είναι απόδειξη ενοχής· είναι άρνηση του ελέγχου που θα μπορούσε να την αποκλείσει.

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, στις συστάσεις της έκθεσης Κράτους Δικαίου του 2026 για την Ελλάδα, επιμένει στην ανάγκη καλύτερης εφαρμογής του πλαισίου ακεραιότητας και ουσιαστικής προόδου σε υποθέσεις διαφθοράς, περιλαμβανομένων υποθέσεων υψηλού επιπέδου. Η παρατήρηση δεν αποδεικνύει αναξιοκρατία σε κάθε πρόσληψη. Δείχνει, όμως, γιατί η εμπιστοσύνη δεν μπορεί να στηρίζεται στην καλή θέληση: χρειάζεται θεσμική απόδειξη.

Το πραγματικό κόστος: φυγή, σιωπή και χαμηλότερη ποιότητα

Όταν η προσπάθεια δεν συνδέεται πειστικά με την εξέλιξη, οι ικανοί έχουν τρεις επιλογές: να φύγουν, να προσαρμοστούν στο δίκτυο ή να πάψουν να προσπαθούν. Και οι τρεις κοστίζουν. Η υπηρεσία χάνει δεξιότητες, η επιχείρηση καινοτομία και η κοινωνία το βασικό μήνυμα ότι η γνώση και η συνέπεια ανταμείβονται.

Η αναξιοκρατία επιβαρύνει περισσότερο εκείνον που δεν έχει πρόσβαση σε κύκλους επιρροής. Ο πρώτος στην οικογένεια που σπουδάζει, ο νέος από την περιφέρεια, ο εργαζόμενος χωρίς γνωριμίες χρειάζεται τους δημόσιους κανόνες περισσότερο από όλους. Γι’ αυτό η αξιοκρατία δεν είναι τεχνοκρατική πολυτέλεια. Είναι κοινωνική πολιτική.

Πέντε κανόνες που αφήνουν ίχνος

Κάθε διαδικασία πρέπει να ξεκινά με δημοσιευμένα και μετρήσιμα κριτήρια πριν εμφανιστούν οι υποψήφιοι. Η βαθμολόγηση πρέπει να είναι συγκρίσιμη, οι συγκρούσεις συμφερόντων να δηλώνονται, η τελική απόφαση να αιτιολογείται ειδικά και η ένσταση να εξετάζεται από πραγματικά ανεξάρτητο επίπεδο. Όπου υπάρχει συνέντευξη, χρειάζονται κοινές ερωτήσεις και καταγεγραμμένη τεκμηρίωση, όχι μια ανεξέλεγκτη “χημεία”.

Η αξιοκρατία δεν τελειώνει στην πρόσληψη. Συνεχίζεται με δίκαιη αξιολόγηση, επιμόρφωση, κινητικότητα και λογοδοσία της διοίκησης. Μόνο τότε η χώρα μπορεί να πει στον πολίτη: δεν σου υποσχόμαστε ότι θα κερδίσεις· σου εγγυόμαστε ότι δεν θα είσαι χαμένος πριν καν αρχίσεις.

Η φωτογραφική προκήρυξη είναι το καθαρότερο αποτύπωμα του προβλήματος

Η εύνοια δεν χρειάζεται πάντοτε ένα τηλεφώνημα την ημέρα της επιλογής. Μπορεί να έχει ενσωματωθεί νωρίτερα, στη διατύπωση μιας θέσης με τόσο ειδικό συνδυασμό προσόντων ώστε να χωρά σχεδόν μόνο ένας άνθρωπος. Μπορεί να κρύβεται σε μια συνέντευξη με αόριστη βαρύτητα, σε επαναλαμβανόμενες προσωρινές συμβάσεις ή σε μια εξαίρεση που από έκτακτη γίνεται μόνιμη. Γι’ αυτό ο έλεγχος πρέπει να αρχίζει πριν από το αποτέλεσμα.

Κάθε φορέας οφείλει να δημοσιεύει ποιος ζήτησε τη θέση, γιατί επέλεξε τα συγκεκριμένα προσόντα, πόσοι αποκλείστηκαν σε κάθε στάδιο και ποια ήταν η βαθμολογία ανά κριτήριο. Η προστασία προσωπικών δεδομένων δεν εμποδίζει την ανωνυμοποιημένη λογοδοσία. Αντίθετα, επιτρέπει να ελεγχθεί το σύστημα χωρίς να διαπομπεύονται υποψήφιοι.

Συμπέρασμα: η αξιοκρατία χρειάζεται αρχείο που δεν σβήνει

Η χώρα χρειάζεται κοινό ψηφιακό ίχνος για προσλήψεις και θέσεις ευθύνης, δημοσιευμένα κριτήρια πριν από την έναρξη, δήλωση σύγκρουσης συμφερόντων, καταγραφή της βαθμολόγησης και ανεξάρτητη ένσταση. Χρειάζεται επίσης προστασία του εργαζομένου που καταγγέλλει παρέμβαση. Χωρίς ασφαλή καταγγελία, οι μάρτυρες σωπαίνουν και το σύστημα εμφανίζεται καθαρό επειδή όλοι φοβούνται να μιλήσουν.

Η αναξιοκρατία δεν είναι απλώς αδικία απέναντι στον υποψήφιο που έχασε. Είναι κακή υπηρεσία για κάθε πολίτη που θα εξυπηρετηθεί από τον λιγότερο κατάλληλο, χαμένη δημόσια επένδυση στην εκπαίδευση και μήνυμα προς τους νέους ότι η χώρα τους δεν τους χρειάζεται. Η αντιπολίτευση στην αναξιοκρατία αρχίζει από ένα απλό αίτημα: κάθε επιλογή να μπορεί να ξαναδιαβαστεί και να δικαιολογηθεί χωρίς γνωριμίες και ψιθύρους.

Αν μια επιλογή είναι δίκαιη, δεν έχει λόγο να φοβάται το πλήρες ίχνος της.