Μέγας Αλέξανδρος, Πύρρος και Μάρκος Μπότσαρης «Αλβανοί»: η τοιχογραφία της παραχάραξης και η σιωπή της Ελλάδας

Τοιχογραφία Αλβανία Μέγας Αλέξανδρος Πύρρος Μάρκος Μπότσαρης: Τι δείχνει ο τοίχος και γιατί το μήνυμα δεν είναι αθώο

Οι φωτογραφίες δείχνουν κόκκινο τοίχο, τον αλβανικό δικέφαλο αετό, τρία πορτρέτα και επιγραφές στα αλβανικά. Τα δημοσιεύματα αποδίδουν το έργο στον Bledar Çakalli, δημιουργό και άλλων συνθέσεων με πρόσωπα ενταγμένα σε αλβανικό εθνικό αφήγημα. Η θέση του στο Κονίσπολ, κοντά στα ελληνοαλβανικά σύνορα και στην περιοχή της ελληνικής εθνικής μειονότητας, φορτίζει ακόμη περισσότερο το μήνυμα. Η δημόσια τέχνη εδώ λειτουργεί ως υπαίθριο σχολικό βιβλίο: δεν παραθέτει υποσημειώσεις, χαράζει εντύπωση.

Δεν έχει ακόμη τεκμηριωθεί από δημόσιο έγγραφο αν η συγκεκριμένη σύνθεση ανατέθηκε ή χρηματοδοτήθηκε από το αλβανικό κράτος, από δήμο, ιδιώτη ή άλλον φορέα. Αυτό πρέπει να ερευνηθεί και όχι να επινοηθεί. Η έλλειψη στοιχείου για κρατική ανάθεση όμως δεν εξαφανίζει το γεγονός: πρόκειται για ένα δημόσια ορατό εθνικιστικό αφήγημα που διεκδικεί ελληνικές ιστορικές μορφές. Μέχρι την ολοκλήρωση του ελέγχου μας δεν εντοπίσαμε δημόσια ανακοίνωση του ελληνικού Υπουργείου Εξωτερικών ειδικά για αυτή την τοιχογραφία.

Η διάκριση είναι κρίσιμη. Δεν διαθέτουμε τεκμήριο που να αποδεικνύει μία κεντρική εντολή ή ένα ενιαίο παγκόσμιο σχέδιο. Διαθέτουμε όμως την εικόνα, τις επιγραφές, τη δημόσια θέση της και ένα επαναλαμβανόμενο αποτέλεσμα: ξένες εθνικές αφηγήσεις κινούνται επιθετικά, ενώ η ελληνική απάντηση συχνά φθάνει αργά, αδύναμα ή δεν φθάνει καθόλου. Η απουσία ενός μυστικού εγγράφου δεν κάνει την πολιτιστική υποχώρηση λιγότερο πραγματική.

Όταν το ψέμα αποκτά εικόνα και η αλήθεια μένει χωρίς φωνή, η σιωπή μετατρέπεται σε παραχώρηση.

Μέγας Αλέξανδρος: αρχαίος Μακεδόνας σε έναν ελληνικό κόσμο, όχι διαβατήριο του 21ου αιώνα

Ο Αλέξανδρος Γ΄ ήταν βασιλιάς των Μακεδόνων, γιος του Φιλίππου Β΄ και μαθητής του Αριστοτέλη. Η γλώσσα της αυλής, οι λατρείες, τα ονόματα, οι πολιτικοί θεσμοί και η συμμετοχή στη μεγάλη ελληνική πολιτισμική σφαίρα τοποθετούν την αρχαία Μακεδονία μέσα στον ελληνικό κόσμο, ακόμη κι αν οι σχέσεις με τις νότιες πόλεις ήταν συχνά συγκρουσιακές. Η εκστρατεία του διαδόθηκε μέσω της ελληνικής γλώσσας και εγκαινίασε την ελληνιστική εποχή.

Οι σύγχρονες εθνικές κατηγορίες «Έλληνας» και «Αλβανός» δεν λειτουργούσαν όπως σήμερα τον 4ο αιώνα π.Χ. Αυτή η αναγκαία προσοχή δεν δίνει άδεια να μετατραπεί ο Αλέξανδρος σε πρόγονο οποιουδήποτε σύγχρονου έθνους με βάση μια σημερινή γεωγραφική διεκδίκηση. Η τεκμηριωμένη απάντηση βρίσκεται στις αρχαίες πηγές, στις επιγραφές και στην ιστορική γλωσσολογία, όχι στην ισχύ ενός χρώματος πάνω στον τοίχο. Το αναλυτικό μας θέμα για τον Μέγα Αλέξανδρο και την κληρονομιά του παραθέτει το ιστορικό πλαίσιο χωρίς νεότερους εθνικούς αναχρονισμούς.

Πύρρος της Ηπείρου: οι Μολοσσοί, οι Ιλλυριοί και μια σχέση που δεν αλλάζει ταυτότητα

Ο Πύρρος γεννήθηκε περίπου το 319 π.Χ. και ανήκε στη δυναστεία των Αιακιδών των Μολοσσών. Κυβέρνησε την Ήπειρο και έγινε γνωστός για τους πολέμους του στην Ιταλία, από όπου προέρχεται η έκφραση «πύρρειος νίκη». Η βασιλική του ιδεολογία, τα νομίσματα, οι λατρείες και η συμμετοχή στον ελληνιστικό κόσμο συνδέονται με ελληνικές παραδόσεις. Οι αρχαίες πηγές διακρίνουν Ηπειρώτες και Ιλλυριούς, παρότι τα σύνορα, οι συμμαχίες και οι επιγαμίες ήταν πολύπλοκα.

Ως παιδί, ο Πύρρος βρήκε προστασία στην αυλή του Ιλλυριού βασιλιά Γλαυκία και αργότερα ανέκτησε τον θρόνο με τη βοήθειά του. Αυτό είναι σημαντικό ιστορικό γεγονός, όχι απόδειξη ότι ο Πύρρος ήταν «Αλβανός» με τη σύγχρονη έννοια. Η εξίσωση αρχαίων Ιλλυριών και σημερινών Αλβανών είναι αντικείμενο ιστορικής και γλωσσολογικής συζήτησης, όχι γέφυρα που επιτρέπει να βαφτίζεται κάθε σύμμαχος ή προστατευόμενος μέλος ενός έθνους που συγκροτήθηκε πολλούς αιώνες αργότερα.

Μάρκος Μπότσαρης: ο Σουλιώτης που δεν χωρά σε ένα μόνο σύγχρονο κουτί

Ο Μάρκος Μπότσαρης γεννήθηκε σε σουλιώτικη οικογένεια, μιλούσε αρβανίτικα και ανήκε στον ορθόδοξο χριστιανικό κόσμο της περιοχής. Πολέμησε ως ηγετική μορφή της Ελληνικής Επανάστασης, έδρασε μέσα στους ελληνικούς επαναστατικούς θεσμούς και σκοτώθηκε στο Κεφαλόβρυσο το 1823. Η μνήμη του εντάχθηκε αμέσως στο ελληνικό εθνικό και ευρωπαϊκό φιλελληνικό πάνθεον.

Η αρβανίτικη γλώσσα του δεν τον μετατρέπει αυτομάτως σε σύγχρονο Αλβανό, όπως και η απόκρυψη της γλώσσας του δεν τον κάνει περισσότερο Έλληνα. Στις αρχές του 19ου αιώνα, γλώσσα, θρησκεία, τόπος, συγγένεια και πολιτική επιλογή δεν συνέπιπταν πάντα με τις νεότερες εθνικές κατηγορίες. Η καθαρή ιστορική διατύπωση είναι ότι ο Μπότσαρης υπήρξε αρβανιτόφωνος Σουλιώτης και ήρωας της Ελληνικής Επανάστασης. Η επιγραφή «Shqiptar», όταν χρησιμοποιείται ως αποκλειστική εθνική ετικέτα, αφαιρεί ακριβώς την πολιτική και ιστορική επιλογή για την οποία θυσιάστηκε.

Πότε η τέχνη γίνεται όχημα ιστορικής πολιτικής

Μια τοιχογραφία δεν είναι ακαδημαϊκή μονογραφία. Είναι όμως δημόσιο μάθημα μεγάλης κλίμακας: επιλέγει πρόσωπα, χρώματα, σειρά και σύμβολα, ώστε να δημιουργήσει στο βλέμμα μια άμεση συγγένεια. Όταν τρεις μορφές από τον 4ο και 3ο αιώνα π.Χ. και τον 19ο αιώνα μ.Χ. στέκονται κάτω από ένα σημερινό εθνικό έμβλημα, η σύνθεση δηλώνει ιδιοκτησία της μνήμης. Όποιος τη φωτογραφίζει δεν παίρνει μαζί του μια βιβλιογραφία. Παίρνει μαζί του το μήνυμα.

Στην εποχή των μηχανών αναζήτησης, η εικόνα αποκτά δεύτερη ζωή. Αντιγράφεται, αναδημοσιεύεται, αποκόπτεται από το πλαίσιό της και μπορεί αύριο να εμφανίζεται δίπλα στα ονόματα «Alexander», «Pyrrhus» και «Botsaris» σε χιλιάδες οθόνες. Η ιστορική σύγκρουση δεν δίνεται πια μόνο σε συνέδρια και σχολικές αίθουσες. Δίνεται στις πρώτες εικόνες της Google, στα σύντομα βίντεο, στις λεζάντες και στις απαντήσεις των συστημάτων τεχνητής νοημοσύνης. Εκεί κερδίζει συχνά όχι ο ακριβέστερος, αλλά ο πιο επίμονος.

Γι’ αυτό η συζήτηση δεν μπορεί να κλείσει με τη φράση «είναι απλώς τέχνη». Η τέχνη έχει δικαίωμα στην ερμηνεία· η πολιτεία και η δημοσιογραφία έχουν υποχρέωση να αποκαλύπτουν πότε η ερμηνεία μετατρέπεται σε εθνικό ισχυρισμό. Δεν χρειάζεται να κατασκευάσουμε έναν αντίθετο μύθο. Χρειάζεται να κάνουμε την τεκμηριωμένη ελληνική μνήμη ισχυρότερη, ορατότερη και ανθεκτικότερη από την προπαγανδιστική εικόνα.

Δεν είναι ένα περιστατικό: η σωρευτική διάβρωση της μνήμης

Η ανησυχία δεν γεννήθηκε από έναν τοίχο. Στην Ελλάδα παραμένει βαθύ το τραύμα από το σχολικό βιβλίο Ιστορίας της ΣΤ΄ Δημοτικού του 2006, όπου η καταστροφή της Σμύρνης συμπυκνώθηκε στη διατύπωση ότι χιλιάδες Έλληνες «συνωστίζονται» στο λιμάνι. Η φράση δεν αρνήθηκε ότι ο τουρκικός στρατός μπήκε στη Σμύρνη, όμως αποδείχθηκε δραματικά ανεπαρκής για να μεταφέρει τον διωγμό, τη φωτιά, τον φόβο και την απώλεια. Το βιβλίο αποσύρθηκε το 2007. Το επεισόδιο έδειξε πόσο μία λέξη, όταν μπαίνει σε κρατικό σχολικό εγχειρίδιο, μπορεί να μικρύνει μια εθνική τραγωδία μέσα στη συνείδηση ενός παιδιού.

Η Συμφωνία των Πρεσπών αναγνώρισε την ονομασία «Βόρεια Μακεδονία», τη «μακεδονική» γλώσσα και την ιθαγένεια ως «Macedonian/citizen of the Republic of North Macedonia». Το άρθρο 7 διαχωρίζει ρητά αυτή την ταυτότητα από την αρχαία ελληνική ιστορία, τον πολιτισμό και την κληρονομιά της Μακεδονίας. Άρα δεν είναι ακριβές να λέγεται ότι το ίδιο το κείμενο χάρισε τον Μέγα Αλέξανδρο. Είναι όμως απολύτως θεμιτό να ελέγχεται αν η Ελλάδα πίστεψε υπερβολικά ότι μια νομική παράγραφος θα αρκούσε για να επιβάλει αυτή τη διάκριση στην καθημερινή διεθνή γλώσσα, στις πλατφόρμες και στη λαϊκή μνήμη.

Η κινηματογραφική «Οδύσσεια» του 2026 άνοιξε επίσης συζήτηση για την απόσταση ανάμεσα στο ομηρικό έργο και στη σύγχρονη εμπορική αναπαράστασή του, από τα κοστούμια και τις προφορές έως τη μεταφορά προσώπων και συμβόλων σε μια παγκόσμια βιομηχανία θεάματος. Μια ταινία μυθοπλασίας δεν είναι ιστορικό εγχειρίδιο και η καλλιτεχνική διασκευή δεν αποτελεί από μόνη της παραχάραξη. Το πραγματικό ερώτημα για την Ελλάδα είναι σκληρότερο: γιατί άλλοι διαθέτουν τα μέσα να δίνουν παγκόσμια εικόνα στους ελληνικούς μύθους, ενώ η χώρα που τους γέννησε παραμένει συχνά προμηθευτής τοπίου και όχι ισότιμος παραγωγός νοήματος;

Το ίδιο χρειάζεται ακρίβεια και στη συζήτηση για την παιδεία και την πίστη. Το μάθημα των Θρησκευτικών δεν καταργήθηκε. Άλλαξαν προγράμματα σπουδών, προκλήθηκαν έντονες συγκρούσεις και αποφάσεις του Συμβουλίου της Επικρατείας ακύρωσαν συγκεκριμένες ρυθμίσεις. Η ουσιαστική κριτική δεν χρειάζεται ανακρίβεια. Χρειάζεται να ρωτήσει αν το σχολείο μεταδίδει στα παιδιά ζωντανή γνώση της Ορθόδοξης παράδοσης, της ιστορίας, της γλώσσας και των εθίμων ή αν τα αντιμετωπίζει ως ενοχλητικά κατάλοιπα, αποκομμένα από τη συνέχεια μιας κοινωνίας.

Αυτά τα γεγονότα δεν είναι ίδια, ούτε αποδεικνύουν από μόνα τους έναν ενιαίο μυστικό σχεδιασμό. Συναντώνται όμως σε ένα επικίνδυνο αποτέλεσμα: η ελληνική ιστορική ταυτότητα γίνεται όλο και πιο εύκολο να συμπυκνωθεί, να επανασυσκευαστεί ή να χρησιμοποιηθεί από άλλους, ενώ στο εσωτερικό της χώρας η μετάδοσή της συχνά αντιμετωπίζεται αποσπασματικά, αμήχανα ή φοβικά. Η εθνική μνήμη δεν χάνεται σε μία νύχτα. Φθείρεται όταν κάθε γενιά παραλαμβάνει λιγότερα από όσα παρέλαβε η προηγούμενη.

Η ευθύνη του ελληνικού κράτους δεν σβήνει επειδή δεν αποδείχθηκε συνωμοσία

Το ίδιο το ελληνικό Υπουργείο Εξωτερικών ορίζει ως στόχους της δημόσιας διπλωματίας την προβολή των εθνικών θέσεων, την πολιτιστική συνεργασία, την αντιμετώπιση της παραπληροφόρησης και την ενίσχυση της διεθνούς παρουσίας της χώρας. Επομένως η προστασία της ιστορικής αλήθειας δεν είναι υπόθεση μόνο θυμωμένων πολιτών. Είναι δηλωμένη κρατική αρμοδιότητα. Όταν μια τέτοια εικόνα κυκλοφορεί χωρίς άμεσο πολύγλωσσο φάκελο τεκμηρίωσης και χωρίς ορατή θεσμική απάντηση, υπάρχει κενό πολιτικής.

Η αδράνεια δεν αποδεικνύει ότι το ελληνικό κράτος συμμετέχει σε ένα οργανωμένο σχέδιο αλλοίωσης. Αποδεικνύει όμως, όταν επαναλαμβάνεται, ανεπάρκεια, απουσία στρατηγικής και εγκατάλειψη ενός πεδίου που άλλοι αξιοποιούν μεθοδικά. Η παράλειψη μπορεί να μην έχει την ίδια πρόθεση με την επίθεση, αλλά μπορεί να της προσφέρει το ίδιο αποτέλεσμα: χώρο, χρόνο και τελικά κανονικότητα. Αυτή είναι πραγματική πολιτική ευθύνη και δεν χρειάζεται καμία θεωρία συνωμοσίας για να κατονομαστεί.

Η αντίδραση οφείλει να αρχίσει από την εξακρίβωση της ακριβούς θέσης, του δημιουργού, του φορέα ανάθεσης και της χρηματοδότησης. Αν εμπλέκεται δημόσιος φορέας, η ελληνική πρεσβεία πρέπει να ζητήσει επίσημες διευκρινίσεις. Ταυτόχρονα χρειάζεται δημόσιος, πολύγλωσσος φάκελος από πανεπιστήμια, μουσεία και αρχεία για τον Αλέξανδρο, τον Πύρρο και τον Μπότσαρη, στήριξη της ελληνικής μειονότητας και συστηματική παρουσία σε διεθνή μέσα, αναζητήσεις, εγκυκλοπαίδειες και ψηφιακές πλατφόρμες. Όχι για να επιβάλουμε μύθο, αλλά για να μη μείνει η αλήθεια άοπλη.

Από τη «Γαλάζια Πατρίδα» στη «Μεγάλη Αλβανία»: τι είναι απειλή και τι είναι διαδικτυακός μύθος

Η Τουρκία δεν περιορίζεται σε μια ιδιωτική τοιχογραφία. Η «Γαλάζια Πατρίδα» αποτελεί δημόσια στρατηγική αντίληψη για εκτεταμένες τουρκικές θαλάσσιες ζώνες στο Αιγαίο και στην Ανατολική Μεσόγειο. Το 2025 η Άγκυρα δημοσίευσε θαλάσσιο χωροταξικό χάρτη που η Αθήνα κατήγγειλε επίσημα ως απόπειρα οικειοποίησης περιοχών ελληνικής δικαιοδοσίας χωρίς νομική βάση. Παραμένει επίσης σε ισχύ το τουρκικό casus belli του 1995 για ενδεχόμενη επέκταση των ελληνικών χωρικών υδάτων στα 12 ναυτικά μίλια. Αυτά είναι καταγεγραμμένα κρατικά γεγονότα, όχι υποψίες. Οι χάρτες δεν αλλάζουν μόνοι τους την κυριαρχία των ελληνικών νησιών, αλλά επιχειρούν να κάνουν τις τουρκικές διεκδικήσεις μόνιμο στοιχείο της διεθνούς συζήτησης.

Στη Θράκη, η τουρκική διπλωματία χαρακτηρίζει επίσημα τη μειονότητα «τουρκική», ενώ η Ελλάδα επικαλείται το κείμενο της Συνθήκης της Λωζάννης που μιλά για μουσουλμανική μειονότητα. Η διαφορά δεν είναι λεξιλογική λεπτομέρεια. Η Άγκυρα τη χρησιμοποιεί συστηματικά για να διεκδικεί ρόλο προστάτη και λόγο σε εσωτερικά ζητήματα Ελλήνων πολιτών. Αυτό απαιτεί σταθερή διπλωματική απάντηση, ισονομία, πραγματική ανάπτυξη της Θράκης και ουσιαστική εμπιστοσύνη των ίδιων των κατοίκων προς το ελληνικό κράτος. Δεν τεκμηριώνει όμως ότι η Θράκη έχει νομικά παραχωρηθεί ή ότι τα σύνορά της άλλαξαν.

Η ιδέα της «Μεγάλης Αλβανίας» υπάρχει σε εθνικιστικούς χάρτες και πολιτικές αφηγήσεις που ενώνουν αλβανικούς πληθυσμούς πέρα από τα σημερινά σύνορα. Σε ακραίες εκδοχές εμφανίζονται και ελληνικά εδάφη της Ηπείρου. Δεν βρήκαμε επίσημη πράξη της σημερινής αλβανικής κυβέρνησης που να διεκδικεί κυριαρχία επί της ελληνικής Ηπείρου. Αυτό δεν κάνει τους χάρτες αδιάφορους· εξηγεί όμως γιατί η τοιχογραφία στο Κονίσπολ πρέπει να εξεταστεί ως μέρος ενός ευρύτερου εθνικιστικού οικοσυστήματος και όχι να βαφτιστεί αυθαίρετα κυβερνητικό διάταγμα.

Για τη Θεσσαλονίκη χρειάζεται απόλυτη καθαρότητα. Το άρθρο 13 της Συμφωνίας των Πρεσπών αναγνωρίζει ότι η Βόρεια Μακεδονία είναι περίκλειστο κράτος και παραπέμπει στους διεθνείς κανόνες για πρόσβαση προς και από τη θάλασσα και ελευθερία διαμετακόμισης. Δεν παραχωρεί τη Θεσσαλονίκη, δεν μεταβιβάζει την κυριαρχία του λιμανιού και δεν δημιουργεί βορειομακεδονική εδαφική ζώνη. Η εμπορική χρήση ενός ελληνικού λιμανιού από μια γειτονική περίκλειστη χώρα, όπως και η διακίνηση στρατιωτικού υλικού συμμάχων του ΝΑΤΟ, δεν ισοδυναμούν με αλλαγή συνόρων. Αν υπήρχε τέτοια μεταβίβαση, θα έπρεπε να υπάρχει ρητή διεθνής συνθήκη και ελληνικός κυρωτικός νόμος. Τέτοιο κείμενο δεν εντοπίζεται.

Το ίδιο ισχύει για τον ισχυρισμό ότι η Κρήτη οδηγείται νομικά σε ανεξάρτητο κρατίδιο ή ότι έληξε κάποια δήθεν εκατονταετής «σύμβαση ένωσης». Η Κρήτη ενώθηκε επίσημα με την Ελλάδα το 1913 και δεν υπάρχει ενεργή διεθνής διάταξη που να προβλέπει λήξη της ένωσης, δημοψήφισμα ανεξαρτησίας ή αυτόματη απόσχιση. Μεμονωμένα σύμβολα, αναρτήσεις ή πολιτικές φαντασιώσεις δεν συνιστούν κρατική διαδικασία. Η διάδοση ενός ανύπαρκτου νομικού όρου αποδυναμώνει, αντί να ενισχύει, την εθνική εγρήγορση.

Το συμπέρασμα δεν είναι καθησυχαστικό. Είναι απαιτητικότερο: η Ελλάδα αντιμετωπίζει πραγματικές κρατικές διεκδικήσεις, οργανωμένες εθνικιστικές αφηγήσεις και συστηματικές πιέσεις στο πεδίο της μνήμης. Ακριβώς γι’ αυτό δεν έχει την πολυτέλεια να ανακατεύει τεκμηριωμένες απειλές με ανεπιβεβαίωτες θεωρίες. Η αλήθεια είναι το ισχυρότερο εθνικό όπλο μόνο όταν δεν τη νοθεύουμε ούτε εμείς οι ίδιοι.

Ένα έθνος δεν χάνεται μόνο όταν του παίρνουν τη γη

Χάνεται λίγο λίγο όταν τα παιδιά του δεν αναγνωρίζουν τα πρόσωπά του, όταν οι τραγωδίες του περιγράφονται χωρίς το βάρος τους, όταν οι μύθοι του γίνονται παγκόσμιο προϊόν χωρίς τη δική του φωνή και όταν οι ήρωές του αποκτούν άλλη ταυτότητα επειδή κάποιος επανέλαβε την εικόνα περισσότερες φορές. Η πίστη, η γλώσσα, τα ήθη, τα έθιμα και η ιστορική μνήμη δεν είναι διακοσμητικά αντικείμενα σε μια προθήκη. Είναι ο τρόπος με τον οποίο μια κοινωνία γνωρίζει ποια είναι και άρα μπορεί να αποφασίσει τι θέλει να γίνει.

Αυτό δεν σημαίνει φόβο απέναντι σε άλλους λαούς ούτε άρνηση των κοινών βαλκανικών διαδρομών. Σημαίνει σεβασμό στην αλήθεια, αμοιβαιότητα και άρνηση της μονομερούς οικειοποίησης. Μια ώριμη Ελλάδα μπορεί να αναγνωρίζει τις σύνθετες ρίζες του Μπότσαρη χωρίς να παραδίδει την ελληνική πολιτική επιλογή και τη θυσία του. Μπορεί να μελετά τις επαφές Ηπειρωτών και Ιλλυριών χωρίς να μετατρέπει τον Πύρρο σε πολίτη ενός έθνους που δεν υπήρχε στην εποχή του. Μπορεί να συνομιλεί με τους γείτονες χωρίς να διαπραγματεύεται τα ίδια τα τεκμήρια.

Ο κόκκινος τοίχος κάποτε θα ξεθωριάσει. Η εικόνα του όμως μπορεί να μείνει για χρόνια στις αναζητήσεις και στις συνειδήσεις. Θα συνεχίσει η Ελλάδα να αντιδρά μόνο όταν η παραχάραξη έχει ήδη ταξιδέψει ή θα χτίσει επιτέλους μια σταθερή πολιτική ιστορικής μνήμης, παιδείας και πολιτιστικής αυτοπεποίθησης; Τα δικά σας συμπεράσματα.