Νίκος Καζαντζάκης: ο Έλληνας που πάλεψε με τον Θεό, την ελευθερία και τον φόβο, η αλήθεια πίσω από τους μύθους

Νίκος Καζαντζάκης: Από την τουρκοκρατούμενη Κρήτη στην παγκόσμια πνευματική περιπέτεια

Ο πατέρας του, Μιχάλης Καζαντζάκης, ήταν αυστηρή και επιβλητική μορφή· η μητέρα του Μαρία πρόσφερε την ηπιότερη όψη του σπιτιού. Η παιδική εμπειρία της ανασφάλειας και της κρητικής εξέγερσης σημάδεψε τον συγγραφέα. Σπούδασε νομικά στην Αθήνα και συνέχισε στο Παρίσι, όπου παρακολούθησε τον Ανρί Μπεργκσόν. Ταξίδεψε αδιάκοπα, γνώρισε πολιτικά συστήματα, μοναστήρια, πολέμους και πολιτισμούς, χωρίς να παραδώσει οριστικά τη σκέψη του σε κανένα δόγμα.

Η ζωή του δεν ήταν απομονωμένη από την πράξη. Εργάστηκε σε δημόσιες αποστολές, συμμετείχε το 1919 στην επιχείρηση επαναπατρισμού Ελλήνων του Καυκάσου και πέρασε από την πολιτική, για λίγο και χωρίς να ριζώσει. Η διαρκής μετακίνηση δεν ήταν τουρισμός· ήταν μέθοδος. Έψαχνε στις κοινωνίες και στους ανθρώπους την ίδια σύγκρουση που ένιωθε μέσα του.

Στην εποχή μας, όπου η ταυτότητα συχνά συμπυκνώνεται σε μια οργισμένη ανάρτηση, ο Καζαντζάκης θυμίζει ότι η ελληνικότητα δεν είναι διακόσμηση. Είναι γλώσσα, μνήμη, ευθύνη, ανοιχτός διάλογος με τον κόσμο. Όπως ο Σωκράτης επέμενε να εξετάζει τη ζωή, έτσι κι εκείνος αρνήθηκε τη γαλήνη που αγοράζεται με σιωπή.

Ο Καζαντζάκης δεν αναζήτησε μια πίστη χωρίς αμφιβολία, αλλά μια συνείδηση που δεν εγκαταλείπει τον αγώνα.

Το έργο: από τον Ζορμπά στην Οδύσεια των 33.333 στίχων

Η παγκόσμια αναγνώριση ήρθε κυρίως μέσα από τα μυθιστορήματα, αλλά το έργο του είναι πολύ ευρύτερο: θέατρο, φιλοσοφία, ταξιδιωτικά κείμενα, μεταφράσεις και ποίηση. Η δική του «Οδύσεια», συνέχεια της ομηρικής περιπέτειας, αποτελείται από 33.333 στίχους σε 24 ραψωδίες. Τη δούλεψε από το 1924 έως το 1938 σε αλλεπάλληλες γραφές, όχι για να μιμηθεί τον Όμηρο, αλλά για να στείλει τον Οδυσσέα πέρα από κάθε τελικό λιμάνι.

Στον «Βίο και πολιτεία του Αλέξη Ζορμπά» αντιπαραθέτει τη διανοητική αναστολή με τον άνθρωπο της πράξης. Στον «Χριστό Ξανασταυρώνεται» δοκιμάζει την πίστη απέναντι στην υποκρισία της κοινότητας. Στον «Καπετάν Μιχάλη» η ελευθερία αποκτά το σκληρό πρόσωπο της κρητικής ιστορίας. Στον «Τελευταίο Πειρασμό» παρουσιάζει τον Χριστό να νικά τον πειρασμό επειδή τον βιώνει, όχι επειδή είναι ξένος προς την ανθρώπινη δοκιμασία.

Αυτό το έργο δεν ζητά να γίνει ευαγγέλιο. Ζητά να διαβαστεί και να κριθεί. Η αλληγορία του σπηλαίου του Πλάτωνα φωτίζει τη συγγένεια: η έξοδος από τη σκιά πονά και επιστρέφοντας κανείς συναντά αντίσταση. Για τον Καζαντζάκη, όμως, η έξοδος δεν τελειώνει· κάθε κατάκτηση γίνεται αφετηρία νέου αγώνα.

Εκκλησία και Νόμπελ: τι αποδεικνύεται και τι έγινε θρύλος

Η σύγκρουση με εκκλησιαστικούς κύκλους ήταν πραγματική. Βιβλία του καταγγέλθηκαν ως βλάσφημα και η Ιερά Σύνοδος ασχολήθηκε με το έργο του. Η επαναλαμβανόμενη φράση ότι “η Εκκλησία τον αφόρισε” χρειάζεται διόρθωση: δεν τεκμηριώνεται τελεσίδικος επίσημος αφορισμός του Καζαντζάκη από το Οικουμενικό Πατριαρχείο. Η διαφορά δεν εξωραΐζει τη σύγκρουση· προστατεύει την ιστορία από έναν εύχρηστο μύθο.

Πραγματικές είναι και οι υποψηφιότητές του για το Νόμπελ Λογοτεχνίας. Το δημόσιο αρχείο του Ιδρύματος Νόμπελ καταγράφει, μεταξύ άλλων, υποψηφιότητες το 1953, το 1954 και το 1956. Δεν αποδεικνύει όμως τον διάσημο ισχυρισμό ότι έχασε το βραβείο από τον Αλμπέρ Καμύ για “μία ψήφο”. Οι μυστικές διαδικασίες της επιτροπής και η απουσία επίσημου δημοσιευμένου αποτελέσματος μιας τέτοιας ψηφοφορίας δεν επιτρέπουν να παρουσιάζεται ο θρύλος ως γεγονός.

Η ιστορική σοβαρότητα δεν μικραίνει μια μεγάλη προσωπικότητα· την απελευθερώνει από τα φτηνά θαύματα που της φορτώνουν οι θαυμαστές. Το ίδιο απαιτεί η ανάγνωση του Αριστοτέλη και της αρετής ως πράξης: όχι λατρεία ονόματος, αλλά δοκιμή των ιδεών στην καθημερινή ζωή.

Η τελευταία διαδρομή και το αποτύπωμα στην Ελλάδα που φοβάται να αμφιβάλλει

Ο Καζαντζάκης πέθανε στις 26 Οκτωβρίου 1957 στο Φράιμπουργκ, ύστερα από επιδείνωση της υγείας του μετά από ταξίδι στην Κίνα. Τάφηκε στον προμαχώνα Μαρτινέγκο του Ηρακλείου. Στον τάφο του χαράχτηκε η φράση που ο ίδιος είχε διατυπώσει στην «Ασκητική»: «Δεν ελπίζω τίποτα. Δε φοβούμαι τίποτα. Είμαι λέφτερος». Δεν είναι κάλεσμα απελπισίας· είναι απαίτηση να μην εξαγοράζεται η ελευθερία από φόβο ή προσδοκία ανταμοιβής.

Σήμερα η Ελλάδα κινδυνεύει συχνά να κάνει τις μεγάλες μορφές ακίνδυνα αγάλματα. Τιμά τον Καζαντζάκη, αλλά δυσκολεύεται με την ανήσυχη σκέψη· επικαλείται την πίστη, αλλά ανέχεται την υποκρισία· μιλά για πολιτισμό, αλλά διαβάζει όλο και λιγότερο. Ο συγγραφέας δεν μας ζητά να συμφωνήσουμε μαζί του. Μας ζητά να μην παραδώσουμε την ευθύνη της ψυχής μας σε κόμμα, πλήθος, φόβο ή άνεση.

Μπορεί μια κοινωνία να τιμήσει αληθινά τον Καζαντζάκη χωρίς να μάθει ξανά να διαβάζει, να διαφωνεί έντιμα, να πιστεύει χωρίς μίσος και να αγωνίζεται χωρίς να ζητά εύκολο σωτήρα; Τα δικά σας συμπεράσματα.