COVID 19 Εμβόλια: Η κρίση που δεν έκλεισε ποτέ, ποιος πλήρωσε το τίμημα;

COVID 19 εμβόλια: Όταν η ιατρική επιλογή συναντά την κρατική πίεση

Στην Ελλάδα, τον Αύγουστο του 2021, η κυβέρνηση ανακοίνωσε ότι από την 1η Σεπτεμβρίου οι ανεμβολίαστοι εργαζόμενοι σε νοσοκομεία και δομές πρωτοβάθμιας υγείας θα τίθενται σε αναστολή εργασίας. Για άλλες κατηγορίες εργαζομένων επιβλήθηκαν υποχρεωτικά rapid tests με δική τους οικονομική επιβάρυνση.

Αργότερα, στους πολίτες άνω των 60 ετών που παρέμεναν ανεμβολίαστοι επιβλήθηκε διοικητικό πρόστιμο 100 ευρώ τον μήνα. Τον Μάρτιο του 2022 το Υπουργείο Υγείας ανακοίνωσε την αναστολή του μέτρου από τις 15 Απριλίου.

Αυτά είναι γεγονότα.

Και γι’ αυτό μπορούμε να κάνουμε μια δύσκολη ερώτηση χωρίς καμία υπερβολή:

Όταν η άρνηση μιας ιατρικής πράξης μπορεί να σημαίνει απώλεια μισθού, αναστολή εργασίας ή διοικητικό πρόστιμο, πόσο ελεύθερη αισθάνεται πραγματικά η συναίνεση;

Μπορεί κάποιος να θεωρεί εκείνα τα μέτρα αναγκαία μέσα στην έκτακτη κατάσταση. Κάποιος άλλος να τα θεωρεί δυσανάλογα. Δεν μπορούμε όμως σήμερα να προσποιούμαστε ότι δεν υπήρξε πίεση.

Υπήρξε.

Η αναστολή δεν ήταν μια ουδέτερη διοικητική πράξη. Για τον άνθρωπο που έμεινε χωρίς μισθό σήμαινε λογαριασμούς που συνέχιζαν να έρχονται, οικογενειακή ανασφάλεια, κοινωνικό στιγματισμό και επαγγελματική απομόνωση. Για τα νοσοκομεία σήμαινε ότι προσωπικό που είχε υπηρετήσει μέσα στην πρώτη περίοδο της πανδημίας βρέθηκε εκτός εργασίας σε μια ήδη πιεσμένη δημόσια υγεία.

Η πολιτεία είχε ευθύνη να προστατεύσει ασθενείς και εργαζομένους. Είχε όμως ταυτόχρονα υποχρέωση να αποδεικνύει διαρκώς ότι κάθε περιορισμός ήταν αναγκαίος, πρόσφορος και ανάλογος προς τα νεότερα δεδομένα. Ένα έκτακτο μέτρο δεν δικαιώνεται για πάντα επειδή θεσπίστηκε μέσα στον φόβο. Κρίνεται ξανά όσο αλλάζουν η κυκλοφορία του ιού, η ανοσία, η αποτελεσματικότητα απέναντι στη μετάδοση και οι διαθέσιμες θεραπείες.

Η κυβέρνηση δεν μπορεί να ζητά από τον πολίτη να αναλάβει το προσωπικό κόστος μιας υποχρεωτικής επιλογής και μετά, όταν η πολιτική αλλάζει, να θεωρεί ότι η υπόθεση έκλεισε χωρίς απολογισμό. Η άρση ενός μέτρου δεν απαντά αυτομάτως αν το μέτρο διατηρήθηκε περισσότερο από όσο επέτρεπαν τα στοιχεία, ούτε αποκαθιστά από μόνη της όσους επλήγησαν.

Και οι αποφάσεις αυτές δεν πάρθηκαν από κάποιον αόριστο «ΠΟΥ». Στην Ελλάδα ήταν κυβερνητικές αποφάσεις. Αν θέλουμε λογοδοσία, πρέπει να κοιτάζουμε εκεί όπου υπήρχε πραγματική εξουσία.

Οι παρενέργειες δεν ήταν φαντασία

Υπήρξε μια περίοδος όπου ακόμη και η δημόσια αναφορά σε σοβαρές ανεπιθύμητες ενέργειες αντιμετωπιζόταν πολλές φορές σαν επικίνδυνη αμφισβήτηση της επιστήμης. Σήμερα αυτή η συζήτηση μπορεί και πρέπει να γίνεται καθαρά, με στοιχεία και χωρίς φίμωση ή αυθαίρετα συμπεράσματα.

Η Ευρωπαϊκή Υπηρεσία Φαρμάκων αναγνωρίζει ότι το σύνδρομο θρόμβωσης με θρομβοπενία, TTS, μπορεί πολύ σπάνια να εμφανιστεί μετά τα εμβόλια Vaxzevria της AstraZeneca και Jcovden της Janssen και ότι μπορεί να είναι θανατηφόρο.

Μέχρι τον Μάιο του 2023 είχαν αναφερθεί περίπου 900 περιστατικά TTS μετά από αυτά τα δύο εμβόλια, περίπου 200 από τα οποία είχαν θανατηφόρα έκβαση. Η EMA διευκρινίζει ότι αυτό δεν αποδεικνύει πως κάθε θάνατος προκλήθηκε από το εμβόλιο, αλλά ότι σε ορισμένες περιπτώσεις δεν μπορούσε να αποκλειστεί πως το TTS συνέβαλε στον θάνατο.

Η EMA αναγνωρίζει επίσης τη μυοκαρδίτιδα και την περικαρδίτιδα ως πολύ σπάνιες ανεπιθύμητες ενέργειες ορισμένων mRNA εμβολίων, με μεγαλύτερη συχνότητα σε νεότερους άνδρες.

Και υπάρχει μια φράση που δεν πρέπει να κρύβεται: η ίδια η EMA αναφέρει ότι σε πολύ εξαιρετικές περιπτώσεις έχουν επιβεβαιωθεί θάνατοι που προκλήθηκαν από εμβόλιο COVID 19.

Αυτό δεν αποδεικνύει μαζική εξόντωση. Δεν την αποδεικνύει.

Αποδεικνύει όμως ότι πίσω από τη φράση «πολύ σπάνια παρενέργεια» υπήρξαν πραγματικοί άνθρωποι.

Και ο άνθρωπος που βρίσκεται στη λάθος πλευρά ενός στατιστικού δεν είναι «0,00 κάτι τοις εκατό» για την οικογένειά του. Είναι ο πατέρας τους, η μητέρα τους, το παιδί τους, ο άνθρωπός τους.

Η κοινωνία που ζήτησε από αυτούς τους ανθρώπους να εμπιστευτούν μια διαδικασία έχει και ηθική υποχρέωση να μην τους εξαφανίσει όταν κάτι πήγε στραβά.

Εδώ υπάρχει ένα ερώτημα που χρειάζεται πολύ βαθύτερη έρευνα: πόσοι άνθρωποι αναγνωρίστηκαν επισήμως ως παθόντες, πόσοι αποζημιώθηκαν, με ποια διαδικασία και πόσο προσβάσιμη ήταν αυτή η διαδικασία; Δεν αρκεί η φαρμακοεπαγρύπνηση να υπάρχει στα χαρτιά. Η κοινωνία δικαιούται να γνωρίζει τι συνέβη στους ανθρώπους.

Η άλλη μισή αλήθεια πρέπει επίσης να ειπωθεί

Μέχρι το τέλος του 2023, περίπου ένα δισεκατομμύριο δόσεις εμβολίων COVID-19 είχαν χορηγηθεί στην ΕΕ και στον ΕΟΧ. Η EMA είχε λάβει περίπου 12.000 αυθόρμητες αναφορές θανάτου μετά από εμβολιασμό.

Αυτό δεν σημαίνει ότι τα εμβόλια προκάλεσαν αυτούς τους 12.000 θανάτους. Οι βάσεις φαρμακοεπαγρύπνησης καταγράφουν συμβάντα που συνέβησαν μετά τη χορήγηση ώστε να διερευνηθούν πιθανά σήματα ασφάλειας.

Το να μετατρέψει κάποιος όλες αυτές τις αναφορές σε «νεκρούς από εμβόλια» θα ήταν παραπληροφόρηση.

Όπως παραπληροφόρηση θα ήταν να πούμε ότι σοβαρές παρενέργειες δεν υπήρξαν ποτέ.

Δεν θα διαλέξουμε ποια μισή αλήθεια μας βολεύει.

Τα εμβόλια εξακολούθησαν να αξιολογούνται ως αποτελεσματικά στην προστασία από σοβαρή νόσο και θάνατο, ενώ οι νεότερες συστάσεις μετακινήθηκαν περισσότερο προς τις ομάδες υψηλού κινδύνου μέσα σε διαφορετικό επιδημιολογικό περιβάλλον.

Αυτό γεννά άλλη μία ερώτηση: όταν αλλάζουν τα δεδομένα, εξετάζονται με την ίδια αυστηρότητα και οι παλιές πολιτικές αποφάσεις που στηρίχθηκαν στα τότε δεδομένα; Ή απλώς προχωράμε παρακάτω;

Τι προστάτευσαν τα εμβόλια και τι δεν δικαιολογούσαν

Η έρευνα οφείλει να λέει καθαρά και το όφελος. Το ECDC έχει καταγράψει ότι τα εγκεκριμένα εμβόλια προσέφεραν υψηλή προστασία απέναντι στη βαριά νόσο, στη νοσηλεία και στον θάνατο, ιδιαίτερα στις ευάλωτες και μεγαλύτερες ηλικίες. Αυτή η πραγματικότητα δεν ακυρώνεται επειδή υπήρξαν παρενέργειες ή πολιτικές υπερβολές.

Δεν ακυρώνεται όμως ούτε η άλλη πραγματικότητα. Η προστασία απέναντι στη μόλυνση και στη μετάδοση δεν παρέμεινε σταθερή. Μειωνόταν με τον χρόνο και άλλαζε καθώς εμφανίζονταν νέες παραλλαγές. Άρα το επιστημονικό επιχείρημα υπέρ της προστασίας από βαριά νόσο δεν μπορούσε να μετατρέπεται χωρίς νέα τεκμηρίωση σε απεριόριστη πολιτική εξουσιοδότηση για κάθε μορφή αποκλεισμού.

Εδώ βρίσκεται η ουσία. Ένα ιατρικό προϊόν μπορεί να έχει σημαντικό συνολικό όφελος και συγχρόνως να προκαλεί σπάνια αλλά σοβαρή βλάβη σε συγκεκριμένους ανθρώπους. Μια δημόσια πολιτική μπορεί να ξεκίνησε με θεμιτό σκοπό και αργότερα να έγινε δυσανάλογη. Η αναγνώριση της μίας αλήθειας δεν απαιτεί τη διαγραφή της άλλης.

Η σοβαρή ενημέρωση δεν χωρίζει την κοινωνία σε πιστούς και αρνητές. Ρωτά ποιο ήταν το όφελος για κάθε ηλικιακή και υγειονομική ομάδα, ποιος ήταν ο γνωστός κίνδυνος, πότε έγινε γνωστός, πώς άλλαξε η σύσταση και αν ο πολίτης ενημερώθηκε εγκαίρως με λόγο καθαρό και όχι τιμωρητικό.

Τα συμβόλαια και η διαφάνεια

Η αγορά εμβολίων στην Ευρωπαϊκή Ένωση αφορούσε τεράστια ποσά δημόσιου χρήματος.

Στη σχετική ευρωπαϊκή νομολογία καταγράφεται ότι η στρατηγική προμήθειας περιλάμβανε επιμερισμό κινδύνου μεταξύ κατασκευαστών και κρατών μελών, περιορίζοντας την ευθύνη των κατασκευαστών σε ορισμένες περιπτώσεις ανεπιθύμητων αντιδράσεων. Οι δημοσιοποιημένες εκδοχές συμβάσεων είχαν επίσης περικοπές σε πληροφορίες σχετικές με οικονομικούς κινδύνους και δηλώσεις περί απουσίας σύγκρουσης συμφερόντων.

Αυτό από μόνο του δεν αποδεικνύει εγκληματική ενέργεια.

Δημιουργεί όμως απολύτως εύλογο ερώτημα: γιατί μια κοινωνία που κλήθηκε να δείξει τόσο μεγάλη εμπιστοσύνη δεν είχε από την πρώτη στιγμή πρόσβαση στο μέγιστο δυνατό επίπεδο διαφάνειας;

Και μετά ήρθαν τα περίφημα μηνύματα μεταξύ της Προέδρου της Ευρωπαϊκής Επιτροπής και του διευθύνοντος συμβούλου της Pfizer.

Ο Ευρωπαίος Διαμεσολαβητής διαπίστωσε κακοδιοίκηση στον τρόπο με τον οποίο η Επιτροπή χειρίστηκε αίτημα δημοσιογράφου για πρόσβαση στα μηνύματα.

Η απόφαση του 2022 κατέγραψε ότι η αναζήτηση είχε περιοριστεί σε έγγραφα που πληρούσαν τα εσωτερικά κριτήρια καταχώρισης της Επιτροπής και ότι δεν είχαν αναζητηθεί επαρκώς μη καταχωρισμένα μηνύματα. Δεν ήταν μια γενική υποψία, αλλά συγκεκριμένη θεσμική κριτική για τον τρόπο με τον οποίο αναζητήθηκε η πληροφορία.

Στις 14 Μαΐου 2025, το Γενικό Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης ακύρωσε την απόφαση με την οποία η Επιτροπή είχε αρνηθεί την πρόσβαση στα συγκεκριμένα μηνύματα, κρίνοντας ανεπαρκείς τις εξηγήσεις για το πού και πώς αναζητήθηκαν και αν είχαν χαθεί ή διαγραφεί.

Δεν μιλάμε για ένα ασήμαντο υπηρεσιακό email. Μιλάμε για επικοινωνίες σχετικές με διαπραγματεύσεις σε μία από τις μεγαλύτερες υγειονομικές κρίσεις της σύγχρονης ιστορίας.

Από τους πολίτες ζητήθηκε εμπιστοσύνη, συμμόρφωση και προσωπική θυσία.

Και χρόνια αργότερα τα δικαστήρια εξακολουθούν να εξετάζουν αν ο πολίτης δικαιούται να γνωρίζει τι ακριβώς συνέβη στις συνομιλίες εκείνων που διαπραγματεύονταν. Κάτι εδώ δικαιολογημένα ενοχλεί.

Αν όλα έγιναν όπως έπρεπε, γιατί η πλήρης διαφάνεια χρειάστηκε τόση πίεση;

Η φαρμακοεπαγρύπνηση και ο άνθρωπος που ζητά απάντηση

Η καταγραφή μιας ανεπιθύμητης ενέργειας δεν είναι καταδίκη ενός εμβολίου και δεν είναι από μόνη της απόδειξη αιτιότητας. Είναι η αρχή της διερεύνησης. Οι αναφορές χρειάζονται ιατρική αξιολόγηση, σύγκριση με τα αναμενόμενα περιστατικά στον γενικό πληθυσμό, έλεγχο του χρόνου εμφάνισης και αναζήτηση εναλλακτικών αιτιών.

Ακριβώς γι’ αυτό η φαρμακοεπαγρύπνηση πρέπει να είναι εύκολη, ορατή και ανεξάρτητη. Ο πολίτης πρέπει να γνωρίζει πού αναφέρει ένα σοβαρό συμβάν. Ο γιατρός πρέπει να έχει χρόνο και θεσμική ασφάλεια για να το καταγράψει. Οι αρμόδιες αρχές πρέπει να δημοσιεύουν όχι μόνο ακατέργαστους αριθμούς, αλλά και τα συμπεράσματα της αξιολόγησης, τις ηλικίες, το είδος του εμβολίου και το πώς κάθε σήμα επηρέασε τις οδηγίες.

Όταν ένας άνθρωπος θεωρεί ότι υπέστη σοβαρή βλάβη, δεν αρκεί να ακούει ότι το συμβάν είναι στατιστικά σπάνιο. Χρειάζεται πρόσβαση σε ειδικούς, πλήρη ιατρικό φάκελο, διαφανή διαδικασία αιτιώδους αξιολόγησης και σαφή δρόμο αποζημίωσης όταν η σύνδεση τεκμηριώνεται. Διαφορετικά, το σύστημα ζητά εμπιστοσύνη τη στιγμή της πράξης, αλλά αφήνει τον πολίτη μόνο του τη στιγμή της ζημιάς.

Εξίσου επικίνδυνη είναι η αντίστροφη αυθαιρεσία. Ένας θάνατος ή μια ασθένεια μετά τον εμβολιασμό δεν σημαίνει αυτομάτως θάνατο ή ασθένεια από τον εμβολιασμό. Η χρονική ακολουθία είναι στοιχείο προς εξέταση, όχι τελικό πόρισμα. Όποιος μετατρέπει κάθε αναφορά σε βεβαιωμένο θύμα δεν υπηρετεί την αλήθεια. Όποιος απορρίπτει κάθε αναφορά ως σύμπτωση πριν την εξετάσει, επίσης δεν την υπηρετεί.

Ήταν σχέδιο μείωσης του πληθυσμού;

Υπάρχουν εδώ και χρόνια ισχυρισμοί ότι η πανδημία ή ο μαζικός εμβολιασμός αποτέλεσαν μέρος οργανωμένου σχεδίου για τη μείωση του παγκόσμιου πληθυσμού.

Μέχρι σήμερα δεν υπάρχει αξιόπιστο τεκμήριο που να αποδεικνύει έναν τέτοιο συντονισμένο σκοπό. Άρα δεν μπορούμε να το γράψουμε ως γεγονός.

Αλλά εδώ ακριβώς αρχίζει η έρευνα αντί να τελειώνει.

Όταν υπάρχουν τεράστια οικονομικά συμφέροντα, κρατικές πιέσεις, συμβάσεις με περικοπές, δικαστικές διαμάχες για πρόσβαση σε έγγραφα και επιβεβαιωμένα προβλήματα διαφάνειας, ο δημοσιογράφος δεν έχει δικαίωμα να πει στον πολίτη «μην ψάχνεις».

Έχει υποχρέωση να ρωτήσει:

Ποιοι διαπραγματεύθηκαν; Ποιοι πληρώθηκαν; Τι ευθύνη ανέλαβαν οι εταιρείες; Ποιες πληροφορίες υπήρχαν πριν από κάθε αλλαγή πολιτικής; Πότε αναγνωρίστηκαν τα πρώτα σήματα παρενεργειών; Πόσο γρήγορα ενημερώθηκε η κοινωνία; Ποιοι άνθρωποι αποζημιώθηκαν; Και ποιος λογοδότησε για αποφάσεις που αργότερα εγκαταλείφθηκαν;

Αν τα στοιχεία οδηγήσουν κάπου σοβαρό, δημοσιεύονται. Αν δεν οδηγήσουν, επίσης δημοσιεύεται.

Έτσι λειτουργεί η έρευνα.

Όχι με πίστη. Ούτε με τυφλή δυσπιστία.

Η κρίση συνεχίστηκε αφού έφυγαν οι κάμερες

Στις 29 Απριλίου 2024 το Υπουργείο Υγείας ανακοίνωσε την άρση των έκτακτων υγειονομικών μέτρων προστασίας, διατηρώντας συστάσεις για τις ευάλωτες ομάδες. Η διοικητική έκτακτη περίοδος έκλεισε. Η ανθρώπινη και θεσμική κρίση όμως δεν έκλεισε με την ίδια ανακοίνωση.

Έμειναν οικογένειες που έχασαν ανθρώπους από τη νόσο. Έμειναν πολίτες που αποδίδουν σοβαρά προβλήματα υγείας στον εμβολιασμό και ζητούν τεκμηριωμένη απάντηση. Έμειναν επαγγελματίες που έχασαν εισόδημα. Έμειναν παιδιά που έζησαν κρίσιμα σχολικά χρόνια μέσα στην απομόνωση. Έμειναν μικρές επιχειρήσεις με χρέη και εργαζόμενοι με εξάντληση. Έμεινε και η δυσπιστία προς θεσμούς που συχνά μιλούσαν με βεβαιότητα ενώ τα δεδομένα εξελίσσονταν.

Δεν είναι επιστημονικά έντιμο να αποδοθεί κάθε μεταγενέστερη ασθένεια, κάθε θάνατος ή κάθε κοινωνικό πρόβλημα στα εμβόλια. Δεν είναι όμως πολιτικά έντιμο να αντιμετωπίζεται ολόκληρη η περίοδος ως κλειστό κεφάλαιο επειδή καταργήθηκαν τα πιστοποιητικά και σταμάτησαν οι καθημερινές ενημερώσεις.

Η κρίση άνοιξε ερωτήματα για τα όρια της κρατικής εξουσίας, την ποιότητα της επιστημονικής επικοινωνίας, τις σχέσεις δημόσιου χρήματος και φαρμακευτικών εταιρειών, την προστασία των προσωπικών δεδομένων και την αξία της ελεύθερης συναίνεσης. Αυτά τα ερωτήματα αφορούν την επόμενη υγειονομική κρίση περισσότερο από την προηγούμενη.

Η μεγαλύτερη ζημιά ίσως δεν μετριέται σε εργαστήριο

Η πανδημία άφησε μια βαθιά κρίση εμπιστοσύνης.

Κάποιοι δεν εμπιστεύονται τις κυβερνήσεις. Άλλοι τις φαρμακευτικές. Άλλοι διεθνείς οργανισμούς. Και κάποιοι έφτασαν να μην εμπιστεύονται πλέον ούτε την ίδια την ιατρική.

Αυτό είναι επικίνδυνο για όλους.

Όταν οι θεσμοί χάνουν την εμπιστοσύνη της κοινωνίας, δεν αρκεί μια καμπάνια επικοινωνίας για να την ξανακερδίσουν.

Η εμπιστοσύνη δεν απαιτείται. Κερδίζεται.

Με έγγραφα. Με δεδομένα. Με λογοδοσία. Με παραδοχή λαθών. Και με σεβασμό στον άνθρωπο που έκανε διαφορετική επιλογή.

Όταν μια εξουσία ζητά από έναν πολίτη να βάλει κάτι μέσα στο σώμα του, να χάσει προσωρινά την εργασία του ή να πληρώσει πρόστιμο επειδή αρνείται, η υποχρέωση της εξουσίας για διαφάνεια δεν είναι μικρότερη.

Είναι τεράστια.

Τι θα σήμαινε πραγματική λογοδοσία

Πραγματική λογοδοσία θα σήμαινε πρώτα πλήρη δημοσιοποίηση των συμβάσεων, με απόκρυψη μόνο όσων προστατεύονται αποδεδειγμένα από τον νόμο και όχι όσων απλώς εκθέτουν πολιτικές επιλογές. Ο πολίτης δικαιούται να γνωρίζει τι αγοράστηκε, σε ποια τιμή, με ποια κατανομή ευθύνης και ποιοι συμμετείχαν στις αποφάσεις.

Θα σήμαινε ενιαία, κατανοητή παρουσίαση των δεδομένων ασφάλειας στην Ελλάδα. Όχι μόνο αριθμό αναφορών, αλλά ποια περιστατικά διερευνήθηκαν, ποια κρίθηκαν πιθανά συνδεόμενα, ποια απορρίφθηκαν και με ποια μεθοδολογία. Η προστασία προσωπικών δεδομένων δεν εμποδίζει τη δημοσίευση συγκεντρωτικών και ανωνυμοποιημένων συμπερασμάτων.

Θα σήμαινε ανεξάρτητη αποτίμηση των υποχρεωτικών μέτρων. Πότε ήταν αναγκαία, πότε έπαψαν να είναι αναλογικά, ποια κοινωνική ζημιά προκάλεσαν και ποια ηπιότερα μέσα θα μπορούσαν να έχουν χρησιμοποιηθεί. Χωρίς τέτοιο απολογισμό, το κράτος δεν μαθαίνει. Απλώς διατηρεί έτοιμο το ίδιο εργαλείο για την επόμενη κρίση.

Θα σήμαινε τέλος έναν καθαρό μηχανισμό στήριξης για τον άνθρωπο που αποδεδειγμένα υπέστη σοβαρή βλάβη, χωρίς πολυετή περιπλάνηση ανάμεσα σε υπηρεσίες και δικαστήρια. Η αλληλεγγύη που ζητήθηκε από τον πολίτη πρέπει να επιστρέφεται από την πολιτεία όταν το βάρος πέφτει πάνω του.

Η δική μας σκέψη

Δεν γνωρίζουμε ότι υπήρξε ένα παγκόσμιο σχέδιο εξόντωσης. Δεν έχουμε τα στοιχεία για να το ισχυριστούμε.

Γνωρίζουμε όμως ότι υπήρξαν πραγματικές παρενέργειες. Υπήρξαν εξαιρετικά σπάνιοι επιβεβαιωμένοι θάνατοι που συνδέθηκαν αιτιωδώς με εμβόλια. Υπήρξαν αναστολές εργαζομένων. Υπήρξαν οικονομικές κυρώσεις. Υπήρξαν συμβάσεις των οποίων κρίσιμα σημεία δεν έγιναν εξαρχής πλήρως δημόσια. Υπήρξε επίσημη διαπίστωση κακοδιοίκησης και δικαστική απόφαση γύρω από την πρόσβαση σε κρίσιμες επικοινωνίες.

Αυτά δεν είναι σενάρια. Είναι γεγονότα.

Και όταν τόσα πραγματικά γεγονότα βρίσκονται πάνω στο ίδιο τραπέζι, η σωστή αντίδραση μιας κοινωνίας δεν είναι ούτε να φωνάξει αμέσως «συνωμοσία» ούτε να δεχθεί το «μην ανησυχείτε, όλα έγιναν σωστά».

Η σωστή αντίδραση είναι να ζητήσει όλα τα στοιχεία.

Χωρίς μαύρες γραμμές όπου δεν υπάρχει σοβαρός λόγος. Χωρίς χαμένα μηνύματα.

Χωρίς ανθρώπους που έγιναν στατιστική. Χωρίς το «πέρασε, ξεχάστε το».

Γιατί μια κοινωνία που δεν εξετάζει τις αποφάσεις που πήραν άλλοι για λογαριασμό της είναι καταδικασμένη να τις ξαναζήσει.

Αν αύριο συμβεί ξανά, έχουμε μάθει πραγματικά κάτι ή απλώς έχουμε εκπαιδευτεί να υπακούμε γρηγορότερα;

Μην πιστέψεις εμάς. Μην πιστέψεις εκείνους. Βρες τις αποφάσεις, διάβασε τα έγγραφα, δες ποιος υπέγραφε, ποιος κέρδιζε, ποιος πλήρωνε και ποιος τελικά λογοδότησε.

Και τότε βγάλε το δικό σου συμπέρασμα. Κάτι δεν κολλάει; Μην το προσπερνάς. Ψάξ’ το.

Πίστευε και μη, ερεύνα.

Δες την Πραγματικότητα.