Ποιος έκλεισε τη βιβλιοθήκη πίσω από τον τοίχο;

Ο μικρός χώρος και το μεγάλο ερώτημα

Η Σπηλιά 17 βρίσκεται στο συγκρότημα του Μογκάο, κοντά στο Ντουνχουάνγκ, εκεί όπου οι διαδρομές του Μεταξιού έφερναν κοντά ανθρώπους και γλώσσες. Μέσα της είχαν συγκεντρωθεί χιλιάδες χειρόγραφα, ζωγραφικά έργα και άλλα τεκμήρια. Η σφράγιση τοποθετείται γύρω στο έτος 1000. Η κλίμακα του χρόνου είναι σχεδόν δύσκολο να χωρέσει στην πρώτη εικόνα: ένας κλειστός χώρος συνέχισε να κρατά μια κοινωνία που έξω του μεταβαλλόταν.

Ας σταθούμε νοερά στο κατώφλι, πριν το βλέμμα συνηθίσει το σκοτάδι. Το βλέμμα συναντά χαρτί, ύφασμα, στοίβες και φθορά. Αυτό που για εμάς είναι ανακάλυψη, για εκείνους που το συγκέντρωσαν ήταν επιλογή. Δεν μπήκαν όλα εκεί από μόνα τους. Κάποια χέρια μετέφεραν, ταξινόμησαν ή έστω ακούμπησαν αυτά τα πράγματα πριν αποσυρθούν.

Από αυτήν τη σκέψη γεννιέται η ένταση. Αν μια κοινότητα κλείνει τη γνώση της, περιμένει να επιστρέψει; Θέλει να την προστατεύσει από άλλους, να την προφυλάξει από την καθημερινή χρήση ή να την αποσύρει με σεβασμό; Το ίδιο τελικό θέαμα μπορεί να προέρχεται από εντελώς διαφορετικές προθέσεις.

Η πρώτη εκδοχή: όσα δεν μπορούσαν να πεταχτούν

Ο Όρελ Στάιν συνέδεσε τη συλλογή με την απόθεση φθαρμένου ιερού υλικού. Η σκέψη αξίζει να εξεταστεί πέρα από τη σημερινή μας έννοια των άχρηστων βιβλίων. Ένα χειρόγραφο μπορεί να έχει πάψει να εξυπηρετεί τη συνηθισμένη ανάγνωση και να εξακολουθεί να αξίζει σεβασμό. Η φθορά δεν καταργεί υποχρεωτικά τον ιερό χαρακτήρα του.

Αν αυτή η εκδοχή πλησιάζει όσα συνέβησαν, η τελευταία ημέρα του θαλάμου αλλάζει δραματικά χρώμα. Δεν φανταζόμαστε μια πανικόβλητη φυγή, αλλά μια προσεκτική απομάκρυνση. Βιβλία που πέρασαν από γενιές χεριών συγκεντρώνονται σε έναν χώρο που τους προσφέρει ανάπαυση. Η σφράγιση λειτουργεί σαν όριο ανάμεσα στη χρήση και στη διατήρηση.

Όμως η εξήγηση αντιμετωπίζει μια αντίσταση. Η ποικιλία και η οργάνωση του υλικού δεν χωρούν αβίαστα στην εικόνα ενός απλού αποθέτη. Πόσο φθαρμένο ήταν κάθε αντικείμενο; Ποια θα μπορούσαν να επισκευαστούν; Ποια εξακολουθούσαν να έχουν ενεργή αξία; Το αρχικό σύνολο χρειάζεται να ξαναβρεθεί, τουλάχιστον διανοητικά, πριν κριθεί η λειτουργία του.

Η δεύτερη εκδοχή: ένα καταφύγιο που δεν άνοιξε

Ο Πολ Πελιό έβλεπε τη δυνατότητα μιας απειλής εισβολής. Η βιβλιοθήκη, σε αυτή την ανάγνωση, δεν αποσυρόταν από τη ζωή. Κρυβόταν προσωρινά για να την συνεχίσει αργότερα. Η διαφορά είναι τεράστια. Εκεί που η πρώτη εκδοχή προτείνει έναν τελευταίο προορισμό, η δεύτερη αφήνει μια πόρτα ανοιχτή στη σκέψη όσων την έκλεισαν.

Αν άνθρωποι φοβούνταν την άφιξη μιας εχθρικής δύναμης, ένας μικρός θάλαμος μπορούσε να γίνει λύση ανάγκης. Τα βιβλία δεν μπορούν να ταξιδέψουν τόσο εύκολα όσο ο κάτοχός τους. Το βάρος, ο όγκος και η ευαισθησία τους περιορίζουν τη φυγή. Το κρύψιμο θα επέτρεπε ίσως να αποχωρήσει κανείς κρατώντας την ελπίδα μιας επιστροφής.

Αυτή η δυνατότητα είναι συγκλονιστική ακριβώς επειδή δεν γνωρίζουμε την κατάληξή της για τους ανθρώπους. Αν περίμεναν να επιστρέψουν, τι τους εμπόδισε; Το ανθρώπινο διακύβευμα είναι σκληρό: μια προσωρινή λύση μπορεί να μετατραπεί, χωρίς πρόθεση, σε σιωπή αιώνων.

Μια είδηση από το Χοτάν

Ο Ρονγκ Σιντζιάνγκ έδωσε στην ερμηνεία της προστασίας πιο συγκεκριμένο ιστορικό περίγραμμα. Αμφισβήτησε την ιδέα ενός απλού χώρου άχρηστων υλικών και υποστήριξε ότι επρόκειτο για βιβλιακή αποθήκη με οργανωμένους κυλίνδρους και αντικείμενα που χρειάζονταν επισκευή. Πρότεινε σφράγιση πριν από το 1006, συνδέοντάς την με την είδηση της πτώσης του βουδιστικού βασιλείου Χοτάν.

Εδώ η ιστορία αποκτά έναν δυνατό πιθανό μηχανισμό. Μια είδηση ταξιδεύει ταχύτερα από τον στρατό που φοβάται ο ακροατής της. Μπορεί να αλλάξει τις αποφάσεις μιας κοινότητας προτού εμφανιστεί οποιοσδήποτε κίνδυνος μπροστά της. Αν έτσι λειτούργησε η είδηση από το Χοτάν, η πόρτα θα έκλεινε λόγω της απειλής που έβλεπαν στον ορίζοντα, ακόμη κι αν δεν έφτανε ποτέ ως εκεί.

Η σκέψη του Ρονγκ συνδέει ένα πραγματικό ιστορικό γεγονός με το αίνιγμα του θαλάμου. Η τελευταία απόφαση εξακολουθεί να μας διαφεύγει, αλλά η υπόθεση εξηγεί γιατί χρήσιμα, οργανωμένα βιβλία μπορούσαν να κρυφτούν, χωρίς να τα θεωρήσουμε απορρίμματα.

Ας παρακολουθήσουμε τις επιλογές που θα άνοιγε μια τέτοια απειλή. Να μεταφερθούν όλα τα βιβλία αλλού; Η απόσταση και το βάρος θα έκαναν τη λύση δύσκολη. Να μείνουν εκτεθειμένα στη συνηθισμένη τους θέση; Τότε η ελπίδα θα στηριζόταν μόνο στην τύχη. Ο κλειστός θάλαμος προσέφερε μια τρίτη δυνατότητα: να χαθεί το ίχνος της εισόδου, ενώ το υλικό παρέμενε κοντά σε όσους ήξεραν ότι υπήρχε.

Το αδύναμο σημείο αυτής της λύσης ήταν η ανθρώπινη μνήμη. Για να ξανανοίξει ο χώρος έπρεπε κάποιος να επιστρέψει, να γνωρίζει, να μπορεί να ενεργήσει. Αν αυτή η συνέχεια έσπαζε, η προστασία θα γινόταν λήθη. Το ίδιο μέτρο που έσωζε τα αντικείμενα από τα άμεσα βλέμματα θα τα έκρυβε και από τους απογόνους των ανθρώπων που ήθελαν να τα σώσουν. Η πόρτα θα εκτελούσε την εντολή της πολύ καλύτερα και για πολύ περισσότερο απ’ όσο ίσως είχε υπολογίσει εκείνος που την έκλεισε.

Ο άνθρωπος που μέτρησε λάθος τον χρόνο

Η επόμενη μεγάλη σκηνή έχει ακριβείς ημερομηνίες. Στις 3 Μαρτίου 1908 ο Πελιό άρχισε τη μελέτη των χειρογράφων. Υπολόγιζε αρχικά περίπου δέκα χιλιάδες κυλίνδρους και δέκα ημέρες για μια πρώτη εξέταση. Χρειάστηκε τρεις εβδομάδες, μέχρι τις 25 Μαρτίου, και η εκτίμησή του ανέβηκε στις δεκαπέντε έως είκοσι χιλιάδες.

Η αναθεώρηση είναι μικρό επεισόδιο και ταυτόχρονα η καλύτερη αίσθηση του μεγέθους. Ένας έμπειρος μελετητής επιχειρεί να βάλει σε πρόγραμμα ό,τι βλέπει. Το υλικό ανατρέπει το πρόγραμμα. Κάθε ημέρα χρειάζεται να διαλέξει πού θα σταθεί περισσότερο, τι θα διαβάσει, τι θα συγκρίνει, τι δεν θα προλάβει.

Ο Πελιό δεν μπορούσε να καταλάβει εξίσου όλες τις γραφές που συναντούσε. Ακόμη και η μεγάλη γλωσσική του κατάρτιση είχε όρια. Αυτή η λεπτομέρεια αφαιρεί κάτι από τον μύθο του μοναχικού αποκρυπτογράφου, αλλά δίνει βάθος στην πραγματική σκηνή. Ο θάλαμος περιείχε περισσότερους κόσμους από όσους χωρούσαν στο βλέμμα ενός ανθρώπου.

Οι εικόνες πριν από τη διασπορά

Δίπλα στον Πελιό εργαζόταν ο Σαρλ Νουέτ, καταγράφοντας φωτογραφικά το συγκρότημα. Οι λήψεις του αποτελούν σήμερα μια δεύτερη είσοδο στην ιστορία. Το χαρτί των χειρογράφων μεταφέρει περιεχόμενο· το φωτογραφικό τεκμήριο συγκρατεί θέσεις, επιφάνειες και καταστάσεις που άλλαξαν.

Δεν πρέπει ωστόσο να θεωρήσουμε κάθε πρώιμη φωτογραφία ακίνητο παράθυρο στην ημέρα της σφράγισης. Το 1908 δεν ήταν το 1900, ούτε το έτος 1000. Το υλικό είχε ήδη αρχίσει να μετακινείται. Η σκηνή που απαθανατίζεται έχει τη δική της χρονολογία και τις δικές της μεταβολές.

Αυτή είναι μια από τις δυσκολότερες πλευρές της έρευνας. Θέλουμε να δούμε πώς τα άφησαν εκείνοι που έκλεισαν τον χώρο. Συχνά διαθέτουμε την εικόνα που συνάντησε ένας άλλος άνθρωπος, αφού ενδιάμεσα είχαν ενεργήσει τρίτοι. Αν μπερδέψουμε αυτές τις στιγμές, μια μεταγενέστερη αταξία μπορεί να βαφτιστεί αρχικός πανικός και μια τακτοποιημένη στοίβα απόδειξη αρχαίου σχεδίου.

Ο θησαυρός βγαίνει και σκορπίζει

Μετά την ανακάλυψη τα αντικείμενα δεν ακολούθησαν μία κοινή διαδρομή. Οι αποστολές και οι αποκτήσεις τα οδήγησαν σε διαφορετικές χώρες και ιδρύματα. Το υλικό του Πελιό έφτασε στο Παρίσι στα τέλη του 1909 και χωρίστηκε ανάλογα με την κατηγορία του: άλλα τα χειρόγραφα, άλλα οι ζωγραφικές παραστάσεις και τα υφάσματα.

Η διάσωση και η απώλεια συνομιλούν δύσκολα σε αυτό το σημείο. Ένα αντικείμενο μπορεί να συντηρείται καλά στον νέο του προορισμό και την ίδια στιγμή να έχει αποκοπεί από τις σχέσεις που εξηγούσαν τη θέση του μέσα στο σύνολο. Η απόσταση δεν μετριέται μόνο σε χιλιόμετρα. Μετριέται και στα ερωτήματα που γίνονται δυσκολότερα επειδή οι γείτονες ενός χειρογράφου βρίσκονται πλέον αλλού.

Για τη δική μας ματιά, η δεύτερη αυτή διάσπαση είναι σχεδόν συνέχεια του πρώτου μυστηρίου. Ανοίξαμε τη σπηλιά για να γνωρίσουμε την ιστορία της και αμέσως αρχίσαμε να μετακινούμε τα κομμάτια της. Κάθε μεταγενέστερη προσπάθεια ανασύνθεσης πρέπει να υπολογίζει και αυτήν την ανθρώπινη παρέμβαση.

Οι επιστροφές που γίνονται χωρίς ταξίδι

Η καταλογογράφηση κράτησε γενιές. Ο Βανγκ Τζονγκμίν εργάστηκε στο Παρίσι τη δεκαετία του 1930. Άλλοι μελετητές συνέχισαν μετά τον πόλεμο. Η ψηφιοποίηση άνοιξε αργότερα μια δυνατότητα που οι πρώτοι ερευνητές δεν είχαν: δύο τεκμήρια χωρισμένα από σύνορα να εξετάζονται ξανά δίπλα δίπλα.

Η ψηφιακή επανένωση δεν ξανακλείνει τον αρχικό θάλαμο. Δεν μπορεί να μας δώσει κάθε χαμένη σχέση ούτε την ακριβή θέση κάθε κυλίνδρου. Επιτρέπει όμως νέους συνδυασμούς. Ένα είδος χαρτιού, μια επισκευή, μια υπογραφή ή ένας συσχετισμός ημερομηνιών μπορεί να αποκτήσουν σημασία όταν βρεθούν οι σωστοί συνομιλητές τους.

Ίσως η απάντηση για τη σφράγιση να μην κρύβεται σε μια μεγάλη αποκάλυψη. Ίσως να προκύψει από μικρές συμφωνίες που δεν φαίνονται θεαματικές σε μια οθόνη: ποια έγγραφα χρησιμοποιούνταν ακόμη, ποια επισκευάζονταν, πώς ομαδοποιήθηκαν, μέχρι πότε χρονολογούνται. Η αγωνία της ιστορίας μεταφέρεται τότε από το άνοιγμα της πόρτας στην ανάγνωση των λεπτομερειών.

Εκείνοι που έφυγαν τελευταίοι

Ας επιστρέψουμε για μια στιγμή στην αρχή. Αν επρόκειτο για απόσυρση ιερών αντικειμένων, εκείνοι που βγήκαν τελευταίοι μπορεί να ένιωθαν ότι ολοκλήρωναν μια υποχρέωση. Αν επρόκειτο για προστασία από κίνδυνο, μπορεί να πίστευαν ότι άφηναν πίσω τους κάτι που θα αναζητούσαν σύντομα. Οι δύο εκδοχές παράγουν τον ίδιο κλειστό χώρο και δύο εντελώς διαφορετικές ανθρώπινες ιστορίες.

Το δικό μας ενδιαφέρον βρίσκεται ανάμεσά τους. Η σπηλιά δείχνει πόσο δύσκολο είναι να διαβάσουμε μια πράξη μόνο από το αποτέλεσμα. Τα αντικείμενα σώθηκαν, αλλά η διάσωση δεν μας λέει αυτόματα αν ήταν ο τελικός στόχος ή η απρόβλεπτη συνέπεια μιας άλλης απόφασης.

Η πόρτα άνοιξε. Η τελευταία ανθρώπινη πρόθεση πίσω της παραμένει κλειστή. Και ίσως αυτό να είναι το πιο δυνατό στοιχείο της ιστορίας του Ντουνχουάνγκ: μέσα σε χιλιάδες σελίδες που επέζησαν, εξακολουθούμε να αναζητούμε μια φράση που να εξηγεί γιατί κάποιος αποφάσισε να τις αφήσει στο σκοτάδι.