Πάπυρος του Δερβενίου: το βιβλίο που μπήκε στη νεκρική πυρά και επέστρεψε με ερωτήματα για την ψυχή
Στα καμένα σπαράγματα ενός αρχαίου κυλίνδρου συναντιούνται ο Ορφέας, οι νεκροί και μια τολμηρή ερμηνεία του κόσμου. Ποιος το διάβαζε και γιατί βρέθηκε δίπλα στον θάνατο;
Δικαιώματα φωτογραφιών
Fkitselis · CC BY-SA 3.0 · Περικοπή και σύνθεση: Δες την Πραγματικότητα
Gts-tg · CC BY-SA 4.0 · Περικοπή και σύνθεση: Δες την Πραγματικότητα
Μερικές φορές η καταστροφή αφήνει πίσω της ένα μονοπάτι σωτηρίας. Κοντά στη Θεσσαλονίκη, ένας πάπυρος πέρασε από τη φωτιά μιας αρχαίας ταφικής τελετής και δεν χάθηκε ολόκληρος. Η θερμότητα τον τραυμάτισε, τον μαύρισε και ταυτόχρονα βοήθησε να διατηρηθούν τμήματά του εκεί όπου το ευάλωτο φυτικό υλικό δύσκολα θα άντεχε. Όταν ξαναβρέθηκε το 1962, οι λέξεις του δεν έμοιαζαν με μήνυμα προορισμένο για τους ζωντανούς του εικοστού αιώνα. Μιλούσαν για ψυχές, τελετές και θεούς. Κάτω από αυτή τη γλώσσα περίμενε μια δεύτερη: ένας τρόπος να διαβαστεί ο ίδιος ο κόσμος.
Ένα βιβλίο που δεν έπρεπε να επιβιώσει
Η ανακάλυψη στο Δερβένι δεν έφερε στο φως ένα άθικτο βιβλίο με εξώφυλλο και διαδοχικές σελίδες. Έφερε έναν απανθρακωμένο κύλινδρο, εύθραυστα σπαράγματα και μια εξαιρετικά δύσκολη υπόσχεση ανάγνωσης. Το σωζόμενο χειρόγραφο τοποθετείται στο δεύτερο μισό του τέταρτου αιώνα π.Χ. Το κείμενο που αντιγράφει μπορεί να είναι παλαιότερο. Η διάκριση είναι ουσιαστική: άλλο το χέρι του αντιγραφέα, άλλο ο νους που συνέθεσε το έργο και άλλο η ποιητική παράδοση την οποία σχολιάζει. Μέσα σε ένα και μόνο εύρημα συναντιούνται διαφορετικοί χρόνοι.
Ας κρατήσουμε ως νοητή εικόνα, χωρίς να την εκλάβουμε ως καταγεγραμμένη σκηνή, έναν κύλινδρο κοντά σε μια νεκρική πυρά. Κάποιοι επέλεξαν τι θα συνόδευε έναν νεκρό. Ένα βιβλίο βρέθηκε μέσα σε αυτή την επικράτεια του αποχαιρετισμού. Η ακριβής πρόθεση δεν σώθηκε σε μια ξεχωριστή εξήγηση. Ήταν προσωπικό ανάγνωσμα; Είχε τελετουργική σημασία; Συνδεόταν με μια ιδιότητα του κατόχου ή με ελπίδες για όσα ακολουθούν τον θάνατο; Καθεμία από αυτές τις εκδοχές θα άλλαζε τον τρόπο με τον οποίο καταλαβαίνουμε τη θέση του δίπλα στην πυρά.
Η επικίνδυνη εργασία της επιστροφής
Πριν υπάρξει φιλοσοφική ερμηνεία, έπρεπε να υπάρξει μια σχεδόν αδιανόητη εργασία πάνω στην ύλη. Τα καμένα στρώματα δεν προσφέρονταν για απλό ξετύλιγμα. Η διάσωσή τους απαίτησε λεπτούς χειρισμούς, διαχωρισμό και τοποθέτηση θραυσμάτων ώστε η επιφάνεια να γίνει αναγνώσιμη. Ο Άντον Φάκελμαν εργάστηκε πάνω στον απανθρακωμένο κύλινδρο το 1962. Πίσω από τη λέξη «ανάγνωση» κρύβεται επομένως πρώτα η προσπάθεια να μην καταστραφεί αυτό που μπορεί ακόμη να διαβαστεί. Η ίδια η επαφή μπορούσε να μετατρέψει μια πιθανή λέξη σε άμορφο υπόλειμμα.
Το κείμενο ανασυντίθεται σε είκοσι έξι στήλες, με ελλείψεις που δεν επιτρέπουν παντού την ίδια βεβαιότητα. Ένα μικρό κομμάτι μπορεί να μετακινηθεί από μια υποτιθέμενη θέση σε άλλη και να αλλάξει τη συνέχεια ενός επιχειρήματος. Ένα γράμμα μπορεί να ξεχωρίσει καλύτερα και να κάνει διαφορετική τη γραμματική μιας φράσης. Το αίνιγμα εδώ δεν περιμένει ένα θεαματικό άνοιγμα κρυφής θήκης. Βρίσκεται σε γειτονικές ίνες, σε μικρά κενά, σε συσχετισμούς που πρέπει να αντέχουν στην επιστροφή πάνω στο πραγματικό υλικό. Το βιβλίο μάς φθάνει τραυματισμένο και κάθε ανάγνωσή του κουβαλά αυτή την πληγή.
Ο Ορφέας πίσω από τις λέξεις
Στο μεγαλύτερο μέρος του κυλίνδρου ένας ανώνυμος συγγραφέας σχολιάζει ποίηση που αποδίδεται στον Ορφέα. Δεν κρατάμε στα χέρια μας ένα αυτόγραφο του μυθικού τραγουδιστή. Κρατάμε το ίχνος μιας αρχαίας παράδοσης που μιλούσε με το όνομά του και ενός αναγνώστη που πίστευε ότι οι στίχοι έκρυβαν περισσότερα από όσα έλεγαν φανερά. Η διαφορά έχει ενδιαφέρον. Το κείμενο δεν μας παραδίδει μόνο ένα ποίημα. Μας παραδίδει κάποιον που προσπαθεί να το ανοίξει, να ξεχωρίσει το εξωτερικό περίβλημα από την εσωτερική του σημασία.
Οι θεοί και οι γενεαλογίες τους μπορούν, μέσα σε αυτή την ερμηνευτική προσπάθεια, να μιλούν για τη φύση και τη συγκρότηση του κόσμου. Η θεογονία μετατρέπεται σε τρόπο περιγραφής μιας κοσμογονίας. Το όνομα δεν είναι απλώς όνομα και η μυθική αφήγηση δεν εξαντλείται στη διαδοχή των προσώπων της. Για έναν σημερινό αναγνώστη αυτό θυμίζει την αναζήτηση ενός κώδικα. Για τον αρχαίο σχολιαστή θα μπορούσε να είναι η ορθή πρόσβαση σε μια σοφία που απαιτούσε προετοιμασία. Το ερώτημα γίνεται έτσι πιο οξύ: ποιοι είχαν δικαίωμα ή ικανότητα να ακούσουν το νόημα πίσω από την ιστορία;
Οι ψυχές δεν μένουν έξω από τη συζήτηση
Οι αρχικές στήλες στρέφονται σε τελετουργικές πράξεις, ψυχές, δαίμονες και όσα απασχολούν τον άνθρωπο όταν πλησιάζει το όριο της ζωής. Δεν βρίσκονται τυχαία δίπλα στον εκτενέστερο σχολιασμό ενός ποιήματος για τον κόσμο. Ο άνθρωπος που ζητεί να καταλάβει την τάξη του σύμπαντος μπορεί να ζητεί ταυτόχρονα μια θέση για τον δικό του φόβο. Τι απομένει από κάποιον όταν πεθαίνει; Υπάρχει ανταπόδοση; Μπορούν οι ζωντανοί να επηρεάσουν τη μοίρα των νεκρών; Ο πάπυρος δεν χρειάζεται να συμφωνεί με τις δικές μας απαντήσεις για να μας αφορά.
Πίσω από τις αναφορές σε τελετές υπάρχει μια προσωπική αγωνία που υπερβαίνει την εποχή: ένας άνθρωπος επιχειρεί να συνδέσει τελετουργία, γνώση και σωτηρία από την άγνοια. Μπορεί να απευθύνεται σε μυημένους, υποψηφίους ή ανθρώπους που νομίζουν ότι γνωρίζουν περισσότερα από όσα κατανοούν. Η ένταση ανάμεσα στη συμμετοχή και στην κατανόηση δίνει στο κείμενο τη δική του δραματική κίνηση.
Ποιος μιλούσε με τέτοια βεβαιότητα;
Ο συγγραφέας δεν μας συστήνεται με έναν ασφαλώς σωζόμενο τίτλο και ένα αναμφισβήτητο όνομα. Η ταυτότητά του έχει προκαλέσει διαφορετικές προτάσεις, επειδή το έργο συνδυάζει πεδία που σήμερα τείνουμε να χωρίζουμε. Θρησκευτική ειδίκευση, ερμηνεία ποίησης, φιλοσοφική σκέψη και συζήτηση για τελετές συνυπάρχουν στην ίδια φωνή. Ένας δάσκαλος; Ένας τελετουργικός επαγγελματίας; Ένας στοχαστής που αμφισβητεί τη ρηχή πίστη των άλλων; Η επιλογή μιας ταμπέλας πριν διαβαστεί προσεκτικά το κείμενο θα μπορούσε να κλείσει πρόωρα το πιο γόνιμο ερώτημά του.
Ας εξετάσουμε δύο δυνατότητες ως δυνατότητες. Αν ο σχολιαστής θεωρούσε ότι οι τελετές χάνουν το νόημά τους χωρίς γνώση, το έργο του θα αποτελούσε παρέμβαση μέσα σε μια ζωντανή αντιπαράθεση. Αν πάλι χρησιμοποιούσε τη φιλοσοφική εξήγηση για να θεμελιώσει δική του θρησκευτική αυθεντία, θα βλέπαμε έναν άλλον μηχανισμό εξουσίας: εκείνον που κατέχει τη σωστή ερμηνεία. Και στις δύο περιπτώσεις το βιβλίο αποκτά ανθρώπινη ένταση. Η γνώση δεν αιωρείται έξω από την κοινωνία. Την προβάλλει κάποιος, σε κάποιον, με συνέπειες για το ποιον θα ακούσουν οι υπόλοιποι.
Το μυστικό μπορεί να βρίσκεται στον τρόπο ανάγνωσης
Μια κρυμμένη διδασκαλία δεν χρειάζεται απαραίτητα υπόγειο δωμάτιο ή κλειδωμένο κιβώτιο. Μπορεί να βρίσκεται μέσα σε λέξεις που όλοι μπορούν να ακούσουν, όταν μόνο ορισμένοι θεωρούν ότι γνωρίζουν πώς πρέπει να ερμηνευθούν. Ο πάπυρος μάς φέρνει κοντά σε αυτή την εκδοχή του μυστικού. Το ποίημα παρουσιάζει μια αφήγηση. Ο σχολιαστής ισχυρίζεται ότι η αφήγηση παραπέμπει αλλού. Η πρόσβαση εξαρτάται επομένως από την ανάγνωση, από την εξήγηση και ίσως από μια σχέση δασκάλου και μαθητή που δεν μπορούμε πλέον να παρακολουθήσουμε.
Αυτό ανοίγει ένα συναρπαστικό ενδεχόμενο για τη θέση του βιβλίου στην αρχαία ζωή. Θα μπορούσε να χρησιμοποιείται για διδασκαλία ή προετοιμασία, να στηρίζει μια ερμηνευτική παράδοση, να επιτρέπει σε έναν αναγνώστη να επιστρέφει σε δύσκολους στίχους. Δεν σημαίνει ότι γνωρίζουμε την καθημερινή χρήση του συγκεκριμένου αντιγράφου. Σημαίνει ότι η μορφή του κειμένου μάς καλεί να φανταστούμε μια κοινότητα ανάγνωσης. Κάποιος αντέγραψε επειδή κάτι άξιζε να περάσει σε άλλον. Η φωτιά διέκοψε τη συγκεκριμένη διαδρομή, αλλά η επιβίωση των σπαραγμάτων δημιούργησε μια απρόβλεπτη συνέχεια.
Ο ήλιος και οι φύλακες των ορίων
Ανάμεσα στις φωνές που φθάνουν στον πάπυρο εμφανίζεται και ο Ηράκλειτος. Η αναφορά στον ήλιο, στα όριά του και στις Ερινύες δίνει μια σχεδόν ηλεκτρική εικόνα της κοσμικής τάξης. Ο ουρανός δεν παρουσιάζεται απλώς ως άδειος χώρος όπου συμβαίνουν φαινόμενα. Η κίνηση και το μέτρο συνδέονται με δικαιοσύνη, με την ιδέα ότι η υπέρβαση έχει συνέπειες. Μέσα σε ένα βιβλίο που βρέθηκε κοντά στον θάνατο, η ίδια η φύση μοιάζει να διαθέτει κανόνες που αξιώνουν αναγνώριση.
Η συνάντηση αυτή κάνει πιο δύσκολο τον διαχωρισμό ανάμεσα σε φιλοσοφία και ιερό λόγο. Γιατί ένας συγγραφέας που αναζητεί φυσικές εξηγήσεις επιστρέφει σε μορφές τιμωρίας και δικαιοσύνης; Ίσως επειδή η τάξη του κόσμου και η τύχη της ψυχής δεν του φαίνονταν ανεξάρτητα προβλήματα. Αν το σύμπαν συγκρατείται μέσα σε όρια, ο άνθρωπος καλείται να καταλάβει τη θέση του σε αυτά. Το καμένο βιβλίο διατηρεί έτσι μια ερώτηση που δεν έσβησε μαζί με τις χαμένες γραμμές του: αν υπάρχει νόμος στον ουρανό, τι σημαίνει αυτό για τη δική μας ζωή;
Το ελληνικό βιβλίο που διαφωνεί με τις εύκολες κατηγορίες
Συχνά αναζητούμε στο αρχαίο ελληνικό παρελθόν μια καθαρή στιγμή κατά την οποία η λογική αποχωρίζεται τον μύθο και προχωρεί μόνη της. Το Δερβένι δυσκολεύει αυτό το βολικό σκηνικό. Η αναζήτηση φυσικής εξήγησης δεν αποκλείει αυτομάτως τον θεό, ούτε η θρησκευτική γλώσσα σημαίνει έλλειψη απαιτητικής σκέψης. Ο ίδιος άνθρωπος μπορεί να επιχειρεί να καταλάβει πώς δημιουργήθηκε ο κόσμος και τι σημαίνει μια τελετή για μια νεκρή ψυχή. Η ένταση ανάμεσα στα δύο δεν αποτελεί αστοχία του κειμένου. Είναι μέρος της ιστορικής του ιδιομορφίας.
Για αυτό η αξία του δεν εξαντλείται στην εντυπωσιακή παλαιότητα. Μια παλαιότερη παράδοση μάς φθάνει μέσα από τις αντιρρήσεις, τις εξηγήσεις και την επιμονή κάποιου που διάβαζε πριν από εμάς. Δεν ακούμε μόνο τους στίχους. Ακούμε έναν δεύτερο άνθρωπο να συζητά μαζί τους. Αυτό δίνει βάθος στη σιωπή των χαμένων τμημάτων. Εκεί θα μπορούσε να βρισκόταν μια μετάβαση που θα άλλαζε την ταυτότητα της φωνής. Μια φράση που θα φώτιζε τον αποδέκτη. Ίσως μια εξήγηση που σήμερα αντικαθιστούμε με ολόκληρες σελίδες υποθέσεων.
Η φωτιά κράτησε το δυσκολότερο ερώτημα
Όποιος στέκεται μπροστά στα σπαράγματα δεν βλέπει μια καλοδιατηρημένη υπόσχεση αιωνιότητας. Βλέπει πόσο κοντά έφθασε το κείμενο στην πλήρη εξαφάνιση. Μια διαφορετική θερμοκρασία, περισσότερη έκθεση, μια μικρή μετατόπιση του υλικού θα μπορούσαν να έχουν αλλάξει το αποτέλεσμα. Χρειάζεται ταπεινότητα για να διαβάσεις κάτι που σώθηκε τόσο άνισα, αλλά δεν χρειάζεται να μειώσεις την περιέργειά σου. Αντίθετα, κάθε σωζόμενο ίχνος θυμίζει ότι κάποτε υπήρχε μια ολόκληρη βιβλιοθήκη ανθρώπινων φόβων και εξηγήσεων γύρω από αυτό.
Το βιβλίο του Δερβενίου δεν επιστρέφει για να μας δώσει μια απλή συνταγή για τον θάνατο. Επιστρέφει με έναν άνθρωπο που διάβαζε πίσω από τις λέξεις και με έναν άλλο, τον κάτοχο του συγκεκριμένου κυλίνδρου, του οποίου η σχέση με αυτές παραμένει αδιευκρίνιστη. Αν ο πάπυρος συνόδευσε πράγματι μια ελπίδα, δεν μπορούμε να ξέρουμε αν την εκπλήρωσε. Ξέρουμε όμως ότι η προσπάθεια να εξηγηθεί ο κόσμος πέρασε μέσα από τη φλόγα και έφθασε μέχρι εμάς. Το τέλος μιας ζωής έγινε, κατά παράδοξο τρόπο, η αρχή μιας συζήτησης που συνεχίζεται.
Το επόμενο ερώτημα βρίσκεται ήδη μπροστά σου.
ΕΛΛΑΔΑΟ Αρχιμήδης κάτω από την εικόνα με τα λιοντάρια
ΕΛΛΑΔΑΔίσκος της Φαιστού: το μήνυμα που σφραγίστηκε στον πηλό και έχασε τη φωνή του
ΕΛΛΑΔΑΤο πρόστιμο που δεν έφαγες: η μικρή σκηνοθεσία πίσω από ένα ύποπτο SMS
ΕΛΛΑΔΑΠριν κλείσει ο δρόμος: η βραδιά που κρίνεται πριν πέσει η πρώτη δυνατή βροχή
ΕΛΛΑΔΑΛιαντίνης: επτά χρόνια σιωπής, ένα βουνό και ο δάσκαλος που κρύφτηκε πίσω από τον θρύλο
ΕΛΛΑΔΑΚειμήλια Εικοσιφοίνισσας: επιστροφή και κυριότητα