Η νύχτα που ο Διάβολος έγινε συγγραφέας

Πρώτα σε νικά το μέγεθος

Ο Codex Gigas δεν έχει την κλίμακα ενός βιβλίου που σηκώνεται αφηρημένα από ένα ράφι. Τα φύλλα του έχουν περίπου ογδόντα εννέα εκατοστά ύψος και σαράντα εννέα πλάτος. Η περγαμηνή, η βιβλιοδεσία και ο όγκος του τον μετατρέπουν σε παρουσία μέσα στον χώρο. Πριν διαβαστεί μια φράση, ο θεατής έχει ήδη δεχτεί το πρώτο μήνυμα: για να υπάρξει αυτό το αντικείμενο, κάποιος χρειάστηκε ασυνήθιστους πόρους και χρόνο.

Ας σταθούμε νοερά απέναντί του σε ένα μεσαιωνικό περιβάλλον, όπου κανένα μηχάνημα δεν μπορεί να αντιγράψει γρήγορα τις σελίδες. Το υλικό πρέπει να προετοιμαστεί, η γραφή να απλωθεί σε επιφάνειες, τα περιεχόμενα να οργανωθούν. Η θέα του αποτελέσματος δεν μας αφήνει να ξεχάσουμε το σώμα του ανθρώπου που εργάστηκε.

Ίσως εδώ να βρίσκεται ο πρώτος σπόρος της υπερφυσικής εξήγησης. Όταν το έργο ξεπερνά την καθημερινή κλίμακα, η φαντασία ψάχνει δημιουργό που να ξεπερνά επίσης την καθημερινότητα. Το δύσκολο γίνεται αδύνατο και το αδύνατο ζητά έναν συνεργό έξω από τον κόσμο μας.

Ο αντιγραφέας που παρέδωσε τη νύχτα του

Η παράδοση μιλά για έναν μόνο γραφέα και για την αδύνατη υπόσχεσή του. Σε αφηγήσεις του θρύλου το έργο συνδέεται με σωτηρία από τιμωρία: ο άνθρωπος πρέπει να κάνει κάτι ανήκουστο για να αποφύγει την καταστροφή του. Η τελευταία ελπίδα γίνεται παγίδα, γιατί κανένα χέρι δεν μπορεί να προλάβει.

Ας ακολουθήσουμε τον θρύλο ως θρύλο. Στην αρχή ο αντιγραφέας πιστεύει στην προσπάθειά του. Κατόπιν η σελίδα τον διαψεύδει. Το φως λιγοστεύει, το ανεκτέλεστο μεγαλώνει, η υπόσχεση παύει να είναι σχέδιο και γίνεται καταδίκη. Η επίκληση του Διαβόλου προσφέρει αυτό που η ανθρώπινη εργασία αρνείται: την κατάργηση του χρόνου.

Η ιστορία είναι δυνατή επειδή το τίμημα αφορά κάτι που αναγνωρίζουμε. Τον άνθρωπο που αναλαμβάνει περισσότερα από όσα μπορεί να ολοκληρώσει και ύστερα παζαρεύει με ό,τι μέχρι χθες θα θεωρούσε αδιανόητο. Η μεταγενέστερη φήμη του τόμου χρειάστηκε μόνο την εικόνα που θα έμοιαζε με υπογραφή αυτής της συμφωνίας.

Η σελίδα που έγινε ολόκληρο το βιβλίο

Η ολοσέλιδη παράσταση του Διαβόλου υπάρχει πράγματι. Το λάθος αρχίζει όταν τη μετατρέπουμε σε περίληψη όλων όσων προηγούνται και ακολουθούν. Ο τόμος δεν είναι μια ατελείωτη επίκληση στο πρόσωπο που τον έκανε διάσημο. Περιέχει τη Βίβλο, ιστορικά έργα, εγκυκλοπαιδική γνώση, ιατρική ύλη, χρονικό και ημερολόγιο.

Αυτό το πλάτος αλλάζει την ατμόσφαιρα. Κάποιος επιχείρησε να συγκεντρώσει πολλά είδη γνώσης στο ίδιο σώμα. Η φιλοδοξία του ήταν πολύ μεγαλύτερη από μια εντυπωσιακή δαιμονική εικόνα. Ένας κόσμος ιστορίας, πίστης, φυσικής παρατήρησης και πρακτικών αναγκών βρίσκεται δεμένος ανάμεσα στα ίδια εξώφυλλα.

Η φήμη όμως λειτουργεί επιλεκτικά. Μια εικόνα ταξιδεύει ευκολότερα από έναν πίνακα περιεχομένων. Προκαλεί φόβο, απομνημονεύεται, γίνεται τίτλος. Έτσι το βιβλίο αποκτά μια δεύτερη ζωή όπου οι αναγνώστες του ονόματός του είναι πολύ περισσότεροι από όσους γνωρίζουν τι γράφει. Η «Βίβλος του Διαβόλου» είναι η νίκη μιας σελίδας πάνω σε εκατοντάδες άλλες.

Στην απέναντι πλευρά βρίσκεται μια πόλη

Η λεπτομέρεια που μετακινεί περισσότερο τη συζήτηση είναι η αντικριστή εικόνα. Απέναντι από τον Διάβολο βρίσκεται η Ουράνια Ιερουσαλήμ. Αν κοιτάξουμε μόνο τη μία σελίδα, έχουμε ένα απειλητικό πρόσωπο. Αν κρατήσουμε ανοιχτό το ζεύγος, έχουμε μια σχέση.

Μια θεολογική ανάγνωση μπορεί να δει εδώ αντίθεση ανάμεσα στη σωτηρία και στην απώλεια, στην κοινότητα των δικαίων και στην απομόνωση του κακού. Μέσα σε αυτή τη σχέση ο Διάβολος παύει να μοιάζει με τον τιμώμενο δημιουργό του τόμου. Μπορεί να λειτουργεί ως η τρομακτική εναλλακτική απέναντι στην πόλη που υπόσχεται σωτηρία.

Ακολουθούν μάλιστα τύποι με εξορκιστικό ή επικλητικό χαρακτήρα. Η γειτονία των ενοτήτων κάνει τον τόμο πιο σύνθετο από την εύκολη ταμπέλα του. Ο μεσαιωνικός αναγνώστης μπορούσε να αναζητεί τρόπους προστασίας εκεί όπου ο σύγχρονος θεατής βλέπει μόνο σατανική παρουσία. Το ίδιο πρόσωπο αποκτά διαφορετικό νόημα ανάλογα με το βιβλίο που επιτρέπουμε να παραμείνει γύρω του.

Το μοναστήρι που τον είχε, αλλά ίσως δεν τον έφτιαξε

Η δημιουργία του τοποθετείται στη Βοημία, μεταξύ 1204 και 1230. Ο πρώτος γνωστός κάτοχος ήταν το μοναστήρι του Ποντλάζιτσε. Εδώ ο θρύλος βρίσκει ένα συγκεκριμένο τοπίο και ο αναγνώστης είναι έτοιμος να το θεωρήσει και εργαστήριο της γέννησής του.

Το πρόβλημα είναι η κλίμακα των δυνατοτήτων. Η μικρή και φτωχή κοινότητα δεν φαίνεται αυτονόητο περιβάλλον για ένα τόσο απαιτητικό εγχείρημα. Ο πρώτος γνωστός κάτοχος ίσως παραμένει μόνο ένας σταθμός. Μια αγορά, μια δωρεά ή μια μεταφορά θα μπορούσε να εξηγήσει την παρουσία του εκεί, αφήνοντας το πραγματικό εργαστήριο έξω από το γνωστό μας κάδρο.

Αν ο τόμος γεννήθηκε αλλού, το αρχικό του περιβάλλον παραμένει μέρος της αναζήτησης. Ποιος είχε τους πόρους; Για ποιον αναγνώστη οργανώθηκε αυτό το τεράστιο σώμα; Ήταν έργο που υπηρετούσε μια συγκεκριμένη κοινότητα ή έκφραση μιας ευρύτερης φιλοδοξίας; Τα ερωτήματα δεν μικραίνουν όταν η υπερφυσική νύχτα απομακρύνεται. Απλώς αποκτούν ανθρώπινες απαιτήσεις: χρήματα, υλικό, οργάνωση, επιμονή.

Ας δοκιμάσουμε τη λιγότερο θεαματική και πιο απαιτητική εκδοχή της δημιουργίας. Η πρώτη ημέρα περνά και το βιβλίο παραμένει σχεδόν όλο άγραφο. Ακολουθούν άλλες ημέρες, επαναλαμβανόμενες κινήσεις, ανάγκη για φωτισμό, υλικό που πρέπει να διατηρηθεί σωστά, λάθη που πρέπει να αποφευχθούν. Το έργο δεν κερδίζεται με μια επίκληση στο τέλος της νύχτας. Κερδίζεται κάθε φορά που κάποιος επιστρέφει στην επιφάνεια και συνεχίζει.

Σε αυτό το υποθετικό εργαστήριο το πιο δύσκολο ίσως δεν είναι η ταχύτητα, αλλά η διάρκεια της απόφασης. Πρέπει να παραμείνει ισχυρός ο λόγος για τον οποίο δημιουργείται ο τόμος, ακόμη και όταν η πρώτη έξαψη έχει υποχωρήσει. Να συνεχίσουν να υπάρχουν πόροι, υποστήριξη και άνθρωποι που θεωρούν ότι αξίζει. Ο θρύλος κρατά τη συναρπαστική στιγμή της τελευταίας απελπισίας. Η ανθρώπινη κατασκευή απαιτεί κάτι που ίσως μας είναι δυσκολότερο να θαυμάσουμε: ένα αύριο που ακολουθείται από πολλά ακόμη αύριο, ώσπου το τεράστιο εγχείρημα να αποκτήσει τέλος.

Το βιβλίο που μπήκε ενέχυρο

Το 1295 ο τόμος ενεχυριάστηκε στο Σέντλετς και την ίδια χρονιά πέρασε με επαναγορά στο βενεδικτινό μοναστήρι του Μπρζέβνοβ. Η πληροφορία σπάει για λίγο την ατμόσφαιρα του καταραμένου αντικειμένου. Αυτό το βιβλίο μπορούσε να συμμετέχει στην οικονομία ενός θεσμού. Η αξία του είχε πρακτικό αντίκρισμα.

Φανταστείτε την αντίθεση. Ένα αντικείμενο που αργότερα θα περιγραφόταν ως έργο δαιμονικής συνεργασίας χρησιμοποιείται μέσα σε μια ανθρώπινη διαπραγμάτευση. Κάποιοι υπολογίζουν τι αξίζει, ποιος θα το κρατήσει, πώς θα επιστρέψει σε ασφαλή κατοχή. Η επιβίωσή του περνά και από αποφάσεις που δεν έχουν τίποτε το υπερφυσικό.

Αυτό δεν αφαιρεί την ένταση· της δίνει άλλον άξονα. Ένα μοναδικό βιβλίο μπορεί να κινδυνεύσει όταν η κοινότητα που το κατέχει χρειάζεται χρήματα. Μπορεί να αλλάξει περιβάλλον όχι επειδή κάποιος φοβήθηκε την εικόνα του, αλλά επειδή αναγνώρισε την αξία του. Η ιστορία των κειμηλίων γράφεται συχνά στο σημείο όπου η πνευματική σημασία συναντά την ανάγκη.

Ο αυτοκράτορας και η γοητεία του παράξενου

Στα τέλη του δέκατου έκτου αιώνα ο τόμος βρέθηκε στη συλλογή του Ροδόλφου Β΄ στην Πράγα. Ο αυτοκρατορικός συλλέκτης ενδιαφερόταν για το ασυνήθιστο, για αντικείμενα που συγκέντρωναν θαυμασμό και υπόσχεση γνώσης. Ο γιγάντιος κώδικας μπορούσε να υπηρετήσει και τα δύο.

Αν κοιτάξουμε τη σκηνή από την πλευρά ενός συλλέκτη, καταλαβαίνουμε μια νέα μεταμόρφωση. Το βιβλίο δεν λειτουργεί μόνο μέσα σε μοναστηριακή χρήση. Γίνεται επίδειξη του εύρους μιας κατοχής. Όποιος το δείχνει παρουσιάζει μαζί του τη δύναμή του να συγκεντρώνει πράγματα που ελάχιστοι άλλοι μπορούν να αποκτήσουν.

Η φήμη του θρύλου δεν είναι βάρος που πρέπει οπωσδήποτε να αποβάλει ένας τέτοιος συλλέκτης. Μπορεί να αποτελεί μέρος της ελκυστικότητάς του. Ένα αντικείμενο αποκτά κύρος όχι μόνο από όσα γνωρίζουμε για αυτό, αλλά και από όσα άλλοι επιθυμούν να πιστεύουν. Έτσι ο Διάβολος εξακολουθεί να υπηρετεί τον τόμο: δεν τον γράφει σε μια νύχτα, αλλά μεγαλώνει τον χώρο που καταλαμβάνει στη φαντασία.

Η ιστορία μπαίνει στην πόλη με στρατό

Το 1648 οι σουηδικές δυνάμεις πήραν τον Codex Gigas από την Πράγα ως πολεμικό λάφυρο. Μαζί με άλλους θησαυρούς μεταφέρθηκε στη Στοκχόλμη. Εδώ η μετακίνηση δεν είναι υπόθεση ερμηνείας. Είναι πραγματικό κεφάλαιο της ευρωπαϊκής σύγκρουσης και της διασποράς των συλλογών.

Ο τόμος που είχε συνδεθεί με μια συμφωνία ανάμεσα σε άνθρωπο και Διάβολο μετακινείται τώρα λόγω ανθρώπινου πολέμου. Η νέα του θέση μέσα σε μια βασιλική συλλογή είναι και ίχνος της νίκης που τον έφερε εκεί. Η ιστορία της γνώσης και η ιστορία της ισχύος δεν διαχωρίζονται εύκολα.

Αυτό αφήνει ένα ερώτημα πιο δύσκολο από τη γοητεία μιας κατάρας: σε ποιον ανήκει η μνήμη ενός αντικειμένου που έζησε σε πολλές κοινότητες και μεταφέρθηκε με τη βία; Ο σημερινός τόπος φύλαξης δεν ακυρώνει όσα προηγήθηκαν. Κάθε φορά που ανοίγουμε τον κώδικα, ανοίγουμε και μια διαδρομή κατοχής που οι σελίδες του δεν επέλεξαν.

Ποιος κερδίζει όταν σβήνει η νύχτα

Αν αφαιρέσουμε τη μία υπερφυσική νύχτα, δεν μένει ένα μικρότερο βιβλίο. Μένει χρόνος ανθρώπινης εργασίας που ο θρύλος είχε συμπιέσει μέχρι εξαφανίσεως. Μένουν οι ανώνυμοι άνθρωποι που προετοίμασαν, έγραψαν, έδεσαν, μετέφεραν και φρόντισαν το σώμα του.

Η δική μας ανάγνωση βλέπει εδώ μια παράξενη αδικία της φήμης. Ο Διάβολος έγινε ο πιο γνωστός συντελεστής ενός έργου που αποδεικνύει κυρίως την ανθρώπινη επιμονή. Ο πραγματικός γραφέας παραμένει πολύ λιγότερο ορατός από τον υποτιθέμενο νυχτερινό βοηθό του.

Και όμως ο θρύλος εξακολουθεί να αξίζει μια θέση, αν τον αφήσουμε να μας δείξει τον φόβο και τον θαυμασμό που τον γέννησαν. Μπροστά στον Codex Gigas κάποιος ένιωσε ότι μια ανθρώπινη ζωή δεν αρκούσε για τόσο χαρτί και τόση γνώση. Εμείς μπορούμε να κρατήσουμε αυτήν την έκπληξη και να επιστρέψουμε τον χρόνο στον άνθρωπο. Το αληθινό θαύμα του βιβλίου ίσως αρχίζει εκεί όπου η καταραμένη νύχτα τελειώνει.