Ελευθέριος Βενιζέλος: ο άνθρωπος που μεγάλωσε την Ελλάδα και δεν μπόρεσε να ενώσει τους Έλληνες

Ελευθέριος Βενιζέλος βιογραφία: Το παιδί μιας Κρήτης σε εξέγερση

Ο Ελευθέριος γεννήθηκε στις Μουρνιές Χανίων στις 11 Αυγούστου 1864, σε μια Κρήτη που βρισκόταν ακόμη υπό οθωμανική κυριαρχία. Ο πατέρας του Κυριάκος διατηρούσε κατάστημα υαλικών στη χριστιανική συνοικία Τοπανά και η μητέρα του Στυλιανή Πλουμιδάκη καταγόταν από το Θέρισο. Δεν πρόκειται για διακοσμητικά βιογραφικά στοιχεία. Το εμπόριο, η οικογένεια και ο τόπος που θα γίνει αργότερα σύμβολο εξέγερσης σχημάτισαν τις πρώτες του παραστάσεις για πολιτική ελευθερία και καθημερινή ευθύνη. Το Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών και Μελετών «Ελευθέριος Κ. Βενιζέλος» τεκμηριώνει τις οικογενειακές αυτές πληροφορίες.

Το 1866, όταν ξέσπασε η κρητική επανάσταση, η οικογένεια αναγκάστηκε να φύγει από το νησί. Πέρασε από τα Κύθηρα και εγκαταστάθηκε στη Σύρο, πριν επιστρέψει το 1872. Ο μικρός Ελευθέριος γνώρισε επομένως την αναγκαστική μετακίνηση πριν γνωρίσει την πολιτική ρητορεία. Δεν διαθέτουμε ημερολόγιο του παιδιού που να μας λέει τι ένιωσε και δεν θα του αποδώσουμε λόγια. Το επαληθευμένο γεγονός αρκεί: η οικογένειά του πλήρωσε κόστος για τις ταραχές της Κρήτης. Αυτή η εμπειρία βοηθά να καταλάβουμε γιατί η ένωση δεν ήταν για εκείνον απλό αφηρημένο σύνθημα, χωρίς όμως να την παρουσιάζουμε ως μοναδική αιτία κάθε μετέπειτα επιλογής.

Ο πατέρας έδωσε έμφαση στη μόρφωση του γιου. Ο Βενιζέλος φοίτησε στα Χανιά, στην Αθήνα και στη Σύρο, γράφτηκε στη Νομική του Πανεπιστημίου Αθηνών το 1881 και το 1883, μετά τον θάνατο του Κυριάκου, χρειάστηκε να αναλάβει οικογενειακές και εμπορικές υποχρεώσεις. Αποφοίτησε το 1886, άσκησε δικηγορία στα Χανιά και από το 1889 μπήκε ενεργά στην πολιτική. Η διαδρομή του δεν ήταν ενός ανθρώπου χωρίς βάρη που απλώς εμφανίστηκε σε μια εξέδρα. Η γνώση του δικαίου, η εμπειρία διαπραγμάτευσης και η ευθύνη απέναντι σε οικείους συνυπήρχαν πριν αποκτήσει εθνικό ακροατήριο.

Το 1891 παντρεύτηκε τη Μαρία Ελευθερίου-Κατελούζου και απέκτησαν δύο γιους, τον Κυριάκο και τον Σοφοκλή. Η Μαρία πέθανε το 1894. Το ίδρυμα αναφέρει ότι ο θάνατός της τον σημάδεψε βαθιά, αλλά δεν γνωρίζουμε από αυτή τη φράση κάθε λεπτομέρεια του προσωπικού του πένθους. Συνέχισε τη δικηγορία, την πολιτική και τη δημοσιογραφία για να συντηρεί την οικογένεια. Όταν πέθανε η μεγαλύτερη αδελφή του το 1906, ανέλαβε ακόμη μεγαλύτερο βάρος φροντίδας. Είναι εύκολο να μιλάμε για «χαρισματικό ηγέτη» και να παραλείπουμε ότι οι μεγάλες δημόσιες αποφάσεις παίρνονται από ανθρώπους με παιδιά, απώλειες και οικονομικές υποχρεώσεις.

Στην Κρήτη η πολιτική του δράση ωρίμασε μέσα σε εξεγέρσεις και διπλωματικές μεταβολές, όχι σε μια γραμμική νίκη. Η επανάσταση του 1897 ανέδειξε τις ηγετικές του ικανότητες. Η Κρητική Πολιτεία από το 1898 έφερε αυτονομία, θεσμούς και ξένη επιτήρηση, αλλά όχι αμέσως ένωση με την Ελλάδα. Ο Βενιζέλος συνέβαλε στο Σύνταγμα και συγκρούστηκε με τον Ύπατο Αρμοστή πρίγκιπα Γεώργιο για τη λειτουργία της πολιτείας και την πορεία του εθνικού ζητήματος. Οι πρωταγωνιστές δεν χωρίζονταν απλά σε «πατριώτες» και «προδότες»: διαφωνούσαν για θεσμούς, ταχύτητα και σχέση με τις Δυνάμεις που μπορούσαν να εμποδίσουν ή να επιτρέψουν την ένωση.

Το 1905 κατέφυγε στο Θέρισο και η εξέγερση έγινε κρίσιμη καμπή. Η επιλογή έδειξε ότι ήταν πρόθυμος να ρισκάρει πολιτικά και προσωπικά, όχι μόνο να εκφωνήσει λόγο. Το ίδρυμα αναφέρει ότι το κίνημα οδήγησε στην αντικατάσταση του Αρμοστή. Δεν σημαίνει ότι ένας μόνο άνθρωπος έφερε την ένωση· χρειάστηκαν το κρητικό κίνημα, οι διπλωματικές ισορροπίες και οι μεταγενέστερες εξελίξεις. Όταν η Κρήτη ενώθηκε επίσημα με την Ελλάδα το 1913, το προσωπικό του έργο είχε αποκτήσει εθνική κλίμακα, αλλά η συλλογική ιστορία δεν μπορεί να συμπτυχθεί σε ένα πορτρέτο.

Ένα λιγότερο γνωστό τεκμήριο του χαρακτήρα του είναι ότι οι φιλίες που δημιούργησε στην κρητική επαναστατική περίοδο διατηρήθηκαν έως το τέλος της ζωής του, σύμφωνα με την οικογενειακή παρουσίαση του ιδρύματος. Δεν ξέρουμε όλες τις μορφές αυτών των σχέσεων και δεν θα επινοήσουμε συζητήσεις γύρω από φωτιές στο Θέρισο. Η πληροφορία όμως θυμίζει ότι η ηγεσία δεν οικοδομείται μόνο με ατομικό θάρρος. Χρειάζεται εμπιστοσύνη ανθρώπων που αναλαμβάνουν μαζί κίνδυνο, και η εμπιστοσύνη αυτή δοκιμάζεται όταν η επανάσταση γίνεται διοίκηση.

Από το Θέρισο στο κράτος και στις μάχες των Βαλκανίων

Το 1910 ο Βενιζέλος μεταφέρθηκε στο κέντρο της ελληνικής πολιτικής, ανέλαβε την πρωθυπουργία και συγκρότησε το Κόμμα των Φιλελευθέρων. Η Ελλάδα που βρήκε δεν ήταν η Κρήτη της νεότητάς του: ήταν κράτος που αναζητούσε διοικητική, στρατιωτική και οικονομική ανόρθωση. Η πολιτική ικανότητα που τον ξεχώρισε ήταν η σύνδεση εσωτερικών αλλαγών με διεθνή στόχο. Δεν αρκούσε μια πατριωτική κραυγή για επέκταση· χρειάζονταν στρατός, στόλος, χρηματοδότηση, θεσμοί και συμμαχίες. Η αξιολόγηση του έργου του δεν απαιτεί να θεωρήσουμε δική του κάθε αλλαγή της περιόδου, αλλά να δούμε ότι η κυβέρνησή του συντόνισε μεγάλες επιλογές σε συγκυρία πολέμου.

Στον Α΄ Βαλκανικό Πόλεμο του 1912 η Ελλάδα συμμετείχε μαζί με Σερβία, Βουλγαρία και Μαυροβούνιο εναντίον της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Ο ελληνικός στρατός απελευθέρωσε τη Θεσσαλονίκη και ο στόλος νίκησε στη ναυμαχία της Έλλης. Ο Βενιζέλος ήταν πολιτικός ηγέτης και διπλωμάτης, όχι ο στρατιώτης που πολέμησε στη γραμμή ή ο ναύαρχος που διοίκησε το πλοίο. Η διάκριση τιμά περισσότερο τους πραγματικούς συμμετέχοντες. Η απόφαση για συμμαχία, ο συγχρονισμός πολεμικών και πολιτικών στόχων και η διαχείριση των αποτελεσμάτων ήταν ο δικός του ρόλος. Χωρίς στρατιώτες και τοπικές κοινωνίες, καμία πολιτική στρατηγική δεν θα είχε αποτέλεσμα.

Το 1913 ήρθαν η απελευθέρωση των Ιωαννίνων, ο Β΄ Βαλκανικός Πόλεμος και η Συνθήκη του Βουκουρεστίου, την οποία υπέγραψε ο Βενιζέλος. Το χρονολόγιο του ιδρύματος καταγράφει ότι το ελληνικό κράτος διπλασίασε τα εδάφη και τον πληθυσμό του. Αυτό είναι εντυπωσιακή μεταβολή, αλλά δεν είναι ολόκληρη η ιστορία της περιοχής: αλλαγές συνόρων φέρνουν και σύνθετες μοίρες πληθυσμών. Η ένωση της Κρήτης την 1η Δεκεμβρίου 1913 έκλεισε έναν κύκλο που είχε αρχίσει πριν από τη γέννησή του. Το επίτευγμα δεν ήταν μια μαγική προσωπική «δύναμη» αλλά συνδυασμός πολεμικής έκβασης, πολιτικής προετοιμασίας και διαπραγμάτευσης.

Μια σπάνια, ανθρώπινη λεπτομέρεια του 1912 είναι η σύντομη πτήση του με τον Εμμανουήλ Αργυρόπουλο, σύμφωνα με το ιστορικό χρονολόγιο: το αεροπλάνο ανέβηκε περίπου 80 μέτρα και η πτήση διήρκεσε τέσσερα λεπτά. Δεν την παρουσιάζουμε ως κρυφό γεγονός που άλλαξε τον πόλεμο, ούτε ως απόδειξη υπεράνθρωπου θάρρους. Δείχνει περιέργεια για μια νέα τεχνολογία σε εποχή που η πτήση ακόμη προκαλούσε δέος και πραγματικό κίνδυνο. Την ίδια χρονιά ο ίδιος πολιτικός έπρεπε να σκεφτεί σιδηροδρόμους, στόλο, συμμαχίες και διεθνή αναγνώριση. Το μικρό επεισόδιο μας αφήνει να δούμε πίσω από την επίσημη φωτογραφία έναν άνθρωπο που παρατηρούσε το μέλλον.

Η νίκη των Βαλκανικών Πολέμων δεν ήταν μόνιμη άδεια για οποιαδήποτε μελλοντική επέκταση. Το 1913 ο κόσμος βρισκόταν ήδη σε ευρωπαϊκή ένταση, με ανταγωνισμούς αυτοκρατοριών και αλλαγές ισορροπίας στα Βαλκάνια. Η ικανότητα του Βενιζέλου ήταν ότι καταλάβαινε τη διεθνή σκακιέρα, αλλά και η παγίδα της εποχής ήταν να θεωρηθεί πως κάθε επιτυχία μπορούσε να επαναληφθεί σε διαφορετικές συνθήκες. Η ιστορία γίνεται χρήσιμη όταν βλέπουμε όχι μόνο το σημείο όπου ένας ηγέτης δικαιώθηκε, αλλά και το όριο πέρα από το οποίο οι προηγούμενες νίκες μπορεί να δημιουργήσουν υπερβολική αυτοπεποίθηση.

Η προσωπικότητά του διέφερε από το πρότυπο του πολεμικού αρχηγού που αφηγείται μόνο μάχες. Το θάρρος του συχνά εκδηλωνόταν ως ικανότητα να πάρει πολιτικό ρίσκο, να συμμαχήσει με ανθρώπους που δεν έλεγχε και να διαπραγματευτεί σε τραπέζι όπου η Ελλάδα ήταν μικρότερη από τις Μεγάλες Δυνάμεις. Για να τον θαυμάσει κανείς δεν χρειάζεται να του αποδώσει τις στρατιωτικές νίκες όσων πολέμησαν. Χρειάζεται να αναγνωρίσει τη δυσκολία της πολιτικής ευθύνης όταν οι αποφάσεις μπορούν να οδηγήσουν χιλιάδες άλλους στη μάχη, και ταυτόχρονα να ελέγξει αυστηρά κάθε απόφαση που πήρε.

Η αναθεώρηση του Συντάγματος το 1911 ανήκει στις μεγάλες πράξεις αυτής της περιόδου. Δεν ήταν μόνο μια συμβολική σφραγίδα πριν από τις μάχες. Αφορούσε την οργάνωση του κράτους, την προστασία δικαιωμάτων και τη δυνατότητα μιας κυβέρνησης να εφαρμόζει πολιτική με κανόνες που υπερβαίνουν την προσωπική δημοφιλία του αρχηγού της. Ο Βενιζέλος ενίσχυσε αυτή τη θεσμική κατεύθυνση, αλλά η κοινοβουλευτική διαδικασία και η εργασία νομικών, βουλευτών και διοικητικών δεν μπορούν να σβηστούν από την ιστορία. Το ερώτημα της περιόδου ήταν αν ένα κράτος που ετοιμαζόταν για εξωτερικές αναμετρήσεις θα μπορούσε να αποκτήσει παράλληλα εσωτερική σταθερότητα. Η μεταγενέστερη ρήξη έδειξε πόσο δύσκολο ήταν να ριζώσουν οι κανόνες ακόμη και μετά μια σημαντική συνταγματική αλλαγή.

Η επιλογή διεθνών συνεργατών είχε επίσης κόστος και αβεβαιότητα. Ο Βενιζέλος δεν μπορούσε να διατάξει τις ξένες κυβερνήσεις να κρατήσουν κάθε υπόσχεση, ούτε να γνωρίζει με βεβαιότητα πώς θα τελείωνε ένας ευρωπαϊκός πόλεμος. Μπορούσε να εκτιμήσει ποια σχέση ισχύος εξυπηρετούσε την Ελλάδα και να προετοιμάσει τη χώρα για αυτήν. Έτσι ο πατριωτισμός του δεν περιοριζόταν σε λέξεις για το παρελθόν· ήταν επιλογή με απτό κίνδυνο, που απαιτούσε χρήματα, στρατιωτική οργάνωση και κοινωνική αντοχή. Ακριβώς επειδή είχε τόση δύναμη, η επιλογή έπρεπε να περνά από διαφανή θεσμική αντιπαράθεση. Η εθνική συναίνεση δεν μπορεί να επιβληθεί απλώς επειδή ένας ηγέτης πιστεύει ότι έχει δίκιο.

Ο Εθνικός Διχασμός και το όριο της νίκης

Με τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, η σύγκρουση του Βενιζέλου με τον βασιλιά Κωνσταντίνο έγινε κρίση του κράτους. Ο Βενιζέλος εκτιμούσε ότι η Ελλάδα έπρεπε να συνταχθεί με την Αντάντ· ο βασιλιάς υποστήριζε ουδετερότητα με φιλογερμανικό προσανατολισμό. Το 1915 ο πρωθυπουργός παραιτήθηκε, κέρδισε εκλογές και ξανασυγκρούστηκε με το στέμμα για τις υποχρεώσεις έναντι της Σερβίας. Το ιστορικό χρονολόγιο καταγράφει δύο παραιτήσεις μέσα σε αυτή την ακολουθία. Δεν ήταν προσωπικό πείσμα δύο ανδρών χωρίς συνέπειες: οι διαφορετικές επιλογές αφορούσαν πόλεμο, συνταγματική εξουσία και τη διεθνή θέση της χώρας.

Το 1916 συγκροτήθηκε χωριστή Προσωρινή Κυβέρνηση Εθνικής Άμυνας στη Θεσσαλονίκη με τον Βενιζέλο. Η χώρα βρέθηκε ουσιαστικά με ανταγωνιστικά κέντρα εξουσίας και οι ξένες δυνάμεις παρενέβησαν έντονα. Ο ιστορικός Βασίλης Κ. Γούναρης, σε μελέτη για τον Εθνικό Διχασμό, προτείνει να τον δούμε ως πολυεπίπεδη κρίση εθνικής στρατηγικής και πολιτικής νομιμοποίησης, όχι ως εύκολη μάχη καλών και κακών. Η μελέτη και η αρχειακή αφήγηση δεν αποδίδουν το ίδιο ηθικό βάρος σε όλες τις πράξεις, αλλά μαζί εμποδίζουν να βαφτίσουμε τον διχασμό ασήμαντη λεπτομέρεια της βενιζελικής επιτυχίας. Το 1917 η Ελλάδα μπήκε τελικά στον πόλεμο με τους Συμμάχους.

Ο Βενιζέλος διέβλεψε σωστά ποια συμμαχία θα βρισκόταν στο στρατόπεδο των νικητών. Αυτό συνέβαλε στη διαπραγματευτική θέση της Ελλάδας μετά τον πόλεμο. Ταυτόχρονα, ο τρόπος που επιλύθηκε η εσωτερική ρήξη με ξένη πίεση και ανταγωνιστικούς μηχανισμούς εξουσίας άφησε βαθύ τραύμα. Η μία διαπίστωση δεν ακυρώνει την άλλη. Ένα ιστορικό πρότυπο πρέπει να μπορεί να αντέξει και τις δύο. Αν για να εμπνεύσει χρειάζεται να κρύψει το μίσος, τη βία και την πολιτική εκδίκηση που ακολούθησαν, τότε δεν φωτίζει το σήμερα· μας προετοιμάζει να επαναλάβουμε το λάθος.

Η συμμαχική νίκη έφερε τη χώρα στη Διάσκεψη Ειρήνης των Παρισίων. Το 1919 ελληνικός στρατός αποβιβάστηκε στη Σμύρνη με συμμαχική έγκριση. Η διπλωματική επιτυχία έδινε σε μεγάλο μέρος του ελληνισμού αίσθηση ιστορικής δικαίωσης. Έφερε όμως και διακυβέρνηση σε μια πολυεθνική περιοχή με αβέβαιες ισορροπίες και με ένοπλη αντίσταση που θα ενισχυόταν. Ο Βενιζέλος δεν ήταν απλός θεατής αυτής της επιλογής, ούτε όμως μόνος αίτιος όλων των μετέπειτα γεγονότων. Για να καταλάβουμε το βάρος της, πρέπει να δούμε ποιοι άνθρωποι θα πλήρωναν το τίμημα αν οι διεθνείς εγγυήσεις και οι στρατιωτικές δυνατότητες αποδεικνύονταν μικρότερες από το σχέδιο.

Η Συνθήκη των Σεβρών το 1920 φάνηκε ως κορύφωση της Μεγάλης Ιδέας. Πολύ σύντομα ο πολιτικός που τη διαπραγματεύτηκε ηττήθηκε στις εκλογές του Νοεμβρίου 1920. Το εκλογικό αποτέλεσμα υπενθυμίζει ότι η διεθνής αναγνώριση δεν υποκαθιστά την κοινωνική συναίνεση στο εσωτερικό. Οι αντίπαλοί του επέστρεψαν στην εξουσία και η εκστρατεία στη Μικρά Ασία συνεχίστηκε βαθύτερα, σε μεταβαλλόμενη διεθνή κατάσταση. Δεν είναι ιστορικά έντιμο να γράψουμε ότι ο Βενιζέλος διέταξε κάθε επόμενη προέλαση, αφού δεν κυβερνούσε. Ούτε να τον απαλλάξουμε από τη συζήτηση για την αρχική επιλογή του 1919 και τις υποθέσεις πάνω στις οποίες στηρίχθηκε.

Η Μικρασιατική Καταστροφή του 1922 δεν χωρά σε μια μονοπρόσωπη δίκη. Οι αποφάσεις διαφορετικών κυβερνήσεων, οι κινήσεις των Συμμάχων, η ενίσχυση του τουρκικού εθνικού κινήματος, οι στρατιωτικές δυνατότητες και ο διχασμός αλληλεπίδρασαν. Οι προσφυγικές οικογένειες πλήρωσαν το αποτέλεσμα με απώλειες που κανένα διπλωματικό επίτευγμα δεν μπορούσε να σβήσει. Η ιστοριογραφική μελέτη του Michael Llewellyn-Smith για τον ελληνοτουρκικό πόλεμο δείχνει πόσο διαφορετικά ερμηνεύτηκε αργότερα αυτή η εκστρατεία. Οι βεβαιότητες των κομματικών συνθημάτων δεν είναι οι βεβαιότητες της ιστορικής έρευνας. Το καθήκον μας είναι να κρατήσουμε τα πραγματικά γεγονότα και να αποδώσουμε την ευθύνη με βάση την απόφαση και τη χρονική στιγμή, όχι με βάση το ποιον θαυμάζουμε.

Για τους ανθρώπους που έφτασαν πρόσφυγες, η λέξη «καταστροφή» σήμαινε συγκεκριμένες απώλειες: οικογενειακή περιουσία, γλώσσα του τόπου τους, τάφους συγγενών, επάγγελμα, σχολείο, δίκτυο γειτόνων. Δεν θα αποδώσουμε επινοημένο ημερολόγιο σε μια μητέρα της Σμύρνης για να προκαλέσουμε συγκίνηση. Αρκεί η αλήθεια ότι η πολιτική και στρατιωτική απόφαση μετριέται τελικά στη ζωή εκείνων που δεν κάθισαν στο τραπέζι της. Ο Βενιζέλος, που είχε ζήσει παιδί την προσφυγιά από την Κρήτη στη Σύρο, βρέθηκε τώρα απέναντι σε μια πολύ μεγαλύτερη μετακίνηση πληθυσμών. Η ομοιότητα της εμπειρίας δεν αποδεικνύει τι ένιωσε ο ίδιος, αλλά κάνει ορατό το ανθρώπινο μέγεθος της ευθύνης του.

Στη Λωζάννη η αποστολή του δεν ήταν να αναστήσει τη Συνθήκη των Σεβρών. Η στρατιωτική και διπλωματική πραγματικότητα είχε ανατραπεί. Έπρεπε να διαπραγματευτεί ασφάλεια και αναγνώριση μέσα σε στενότερα όρια, ενώ στην Ελλάδα η αποκατάσταση των προσφύγων απαιτούσε γη, κατοικίες, εργασία και διοικητική ικανότητα. Αυτό ήταν διαφορετικό είδος ηγεσίας από την πολιτική της επέκτασης. Το δύσκολο δίδαγμα δεν είναι ότι ο ηγέτης πρέπει πάντα να «νικά», αλλά ότι οφείλει να διακρίνει πότε ο στόχος άλλαξε και να το πει σε μια κοινωνία που πονά. Η ικανότητα να διαπραγματευτεί μετά από ήττα είναι λόγος ιστορικού σεβασμού, αρκεί να μην τη βαφτίσουμε αντιστροφή της συμφοράς.

Μετά την ήττα, ο Βενιζέλος κλήθηκε να διαπραγματευτεί τη Συνθήκη της Λωζάννης το 1923. Το επίτευγμα ήταν να εξασφαλιστεί διεθνής συνθήκη για ένα κράτος που είχε μόλις υποστεί συντριβή. Δεν ήταν «θρίαμβος» για τους ανθρώπους που είχαν χάσει σπίτια και συγγενείς. Η υποχρεωτική ανταλλαγή πληθυσμών ανάμεσα σε Ελλάδα και Τουρκία αποτέλεσε σκληρή, ριζική απόφαση, με εξαιρέσεις και νομικές λεπτομέρειες που δεν χωρούν σε σύνθημα. Οι πληθυσμοί δεν είναι πιόνια σε χάρτη, ακόμη και όταν οι κυβερνήσεις πιστεύουν ότι ρυθμίζουν μια άλυτη σύγκρουση. Το να αναγνωρίζουμε τη διπλωματική ικανότητα του Βενιζέλου δεν μας υποχρεώνει να μιλάμε αδιάφορα για τον ξεριζωμό.

Στην πρώτη του αυτοεξορία μετά το 1920 παντρεύτηκε στο Λονδίνο την Έλενα Σκυλίτση. Το ίδρυμα καταγράφει ότι η Έλενα τον στήριξε στις δύσκολες περιόδους και ότι ταξίδεψαν στις Ηνωμένες Πολιτείες, όπου ελληνικές κοινότητες τον υποδέχθηκαν θερμά. Στο Παρίσι ασχολήθηκε ακόμη και με μετάφραση του Θουκυδίδη. Δεν πρόκειται για απόκρυφη «μυστική εργασία» αλλά για επαληθευμένη πλευρά ενός πολιτικού που αναζητούσε ιστορικό μέτρο ενώ οι δικές του πράξεις είχαν γίνει αντικείμενο ιστορίας. Ο Θουκυδίδης δεν προσφέρει εύκολη παρηγοριά: γράφει για δύναμη, φόβο, δημαγωγία και το κόστος των πολέμων. Η ενασχόληση του Βενιζέλου με το έργο δεν αποδεικνύει ότι απέφυγε ο ίδιος όλα αυτά τα σφάλματα.

Η επιστροφή, η ειρήνη και ένα τέλος μακριά από την Κρήτη

Ο Βενιζέλος επέστρεψε στην ενεργό πολιτική και νίκησε στις εκλογές της 19ης Αυγούστου 1928. Η νέα τετραετία ήταν διαφορετική από την εποχή της μέγιστης εδαφικής επέκτασης. Η χώρα έπρεπε να ενσωματώσει πρόσφυγες, να οργανώσει οικονομία και διοίκηση, να αναπτύξει σχολεία και να σταθεροποιήσει διεθνείς σχέσεις. Το ίδρυμα τονίζει έργα υποδομής, θεσμούς και εκπαιδευτική επέκταση. Ούτε εδώ πρέπει να του αποδώσουμε προσωπικά κάθε κτίριο που χτίστηκε ή κάθε υπηρεσία που λειτούργησε. Το πολιτικό του έργο βρίσκεται στον προσανατολισμό, στη νομοθεσία και στην επιλογή συνεργατών, ενώ χιλιάδες άλλοι εργάστηκαν για την εφαρμογή.

Ακόμη και δημοφιλείς κατάλογοι επιτευγμάτων θέλουν έλεγχο χρονολογίας. Για παράδειγμα, συχνά αναφέρεται η Τράπεζα της Ελλάδος ανάμεσα στους θεσμούς της περιόδου 1928 έως 1932. Η ίδια η Τράπεζα της Ελλάδος εξηγεί ότι ιδρύθηκε το 1927, βάσει του Πρωτοκόλλου της Γενεύης, και άρχισε εργασίες στις 14 Μαΐου 1928, πριν από την εκλογική νίκη του Βενιζέλου εκείνου του Αυγούστου. Μπορούμε να συζητήσουμε πώς η κυβέρνησή του χειρίστηκε τη λειτουργία και το οικονομικό περιβάλλον, αλλά όχι να πούμε απλά ότι «εκείνος ίδρυσε την κεντρική τράπεζα στην τελευταία τετραετία του». Αυτό είναι ακριβώς το σημείο όπου ο σεβασμός στην ιστορία απαιτεί να περιορίσουμε τον μύθο.

Στην εξωτερική πολιτική, υπέγραψε συμφωνίες με γείτονες και το 1930 πήγε στην Άγκυρα για το Σύμφωνο Φιλίας, Ουδετερότητας και Διαιτησίας με την Τουρκία. Η ημερομηνία 30 Οκτωβρίου 1930 καταγράφεται στο χρονολόγιο του ιδρύματος. Η πράξη δεν εξαφάνισε τη μνήμη της Σμύρνης και της ανταλλαγής πληθυσμών. Για ανθρώπους που είχαν ξεριζωθεί λίγα χρόνια πριν, η φιλία με το κράτος από το οποίο είχαν φύγει μπορούσε να ακούγεται οδυνηρή. Ο πολιτικός που είχε διεκδικήσει εδάφη επέλεγε τώρα συνεννόηση για να σταθεροποιήσει μια τραυματισμένη χώρα. Αυτό απαιτούσε διαφορετικό θάρρος από το 1905 ή το 1912: να πει στους υποστηρικτές του ότι η συνέχεια του έθνους χρειαζόταν και ειρήνη.

Η διπλωματική προσέγγιση δεν ήταν λήθη με την υπογραφή μιας συνθήκης. Μια προσφυγική οικογένεια μπορούσε εύλογα να ρωτήσει τι απέγιναν η αποζημίωση, η χαμένη περιουσία και η μνήμη των νεκρών. Η κυβέρνηση έπρεπε να εξηγήσει γιατί η σταθερότητα των συνόρων και η αποφυγή νέας σύγκρουσης ήταν προτεραιότητα, ακόμη και όταν δεν θεράπευαν την προσωπική αδικία. Αυτή είναι μια από τις πιο ανθρώπινες αντιφάσεις της πολιτικής πορείας του Βενιζέλου: ο ίδιος άνθρωπος που έγινε σύμβολο εθνικής επέκτασης ζητούσε τώρα από την κοινωνία να δεχθεί τα όρια μιας ειρήνης. Η επιλογή του αξίζει σοβαρή μελέτη, όχι εύκολη κατηγορία «υποχώρησης» ούτε άκριτο έπαινο ότι όλα λύθηκαν.

Το παράδειγμα βοηθά και σήμερα να διακρίνουμε τον πατριωτισμό από την αέναη απαίτηση επιτυχίας. Μια χώρα υπηρετεί τους ανθρώπους της όταν μπορεί να υπερασπίζεται δικαιώματα και ασφάλεια, να διαπραγματεύεται με γνώση των συσχετισμών και να εξηγεί τα όρια μιας συμφωνίας. Ο Βενιζέλος είχε το θάρρος να αλλάξει εργαλείο από την πολεμική συμμαχία στη διπλωματική προσέγγιση. Η κοινωνία είχε δικαίωμα να ελέγχει το τίμημα αυτής της αλλαγής. Η έμπνευση που αξίζει να κρατήσουμε δεν ζητά χειροκρότημα χωρίς ερωτήσεις· ζητά ενημερωμένους πολίτες που μπορούν να ξεχωρίσουν μια δύσκολη ειρήνη από μια εύκολη υπόσχεση.

Η ειρήνη δεν κάνει τον Βενιζέλο αλάνθαστο και ο πόλεμος δεν τον κάνει μόνο πολεμοχαρή. Το ιστορικό ενδιαφέρον βρίσκεται στη μεταβολή στρατηγικής μετά από ήττα. Ένας ηγέτης μπορεί να προστατεύει το συμφέρον της χώρας όταν αναγνωρίζει τα όρια της ισχύος και διαπραγματεύεται με άλλοτε εχθρική πλευρά. Για να γίνει η πράξη πρότυπο σήμερα, πρέπει να αποδεχθούμε τη δυσκολία της: δεν επιτρέπεται να ζητάμε από τους πρόσφυγες λήθη, αλλά ούτε να παραδίδουμε τις επόμενες γενιές σε μόνιμη εχθρότητα. Η πατριωτική συνείδηση δεν εξαντλείται στην ανάμνηση νίκης· περιλαμβάνει ευθύνη να μην επαναληφθεί άσκοπη καταστροφή.

Η τετραετία δεν τελείωσε με πανηγυρική σταθερότητα. Η παγκόσμια οικονομική κρίση έπληξε την Ελλάδα, η κυβέρνηση παραιτήθηκε το 1932 και οι Φιλελεύθεροι έχασαν εκλογές. Η τελευταία βραχύβια κυβέρνηση Βενιζέλου σχηματίστηκε το 1933 και ακολούθησε νέα ήττα. Δεν θα παρουσιάσουμε κάθε οικονομική δυσχέρεια ως προσωπική αποτυχία του, ούτε θα σβήσουμε την πολιτική ευθύνη μιας κυβέρνησης που κρίνεται και στα δύσκολα. Ο ηγέτης που είχε σχεδιάσει μακρά σταθερότητα βρέθηκε ξανά απέναντι σε πόλωση, στρατιωτικές ανησυχίες και φόβο των αντιπάλων. Η ιστορία των επιτευγμάτων του δεν τελειώνει προτού αρχίσει η ιστορία της αποσταθεροποίησης.

Τον Ιούνιο 1933 έγινε η ένοπλη απόπειρα δολοφονίας στη λεωφόρο Κηφισίας. Το χρονολόγιο του ιδρύματος αναφέρει έναν νεκρό της προσωπικής ασφάλειας και ελαφρύ τραυματισμό της συζύγου του. Οι λεπτομέρειες της επίθεσης δεν χρειάζονται υπερβολή για να προκαλέσουν δέος και θλίψη. Ένας πολιτικός αντίπαλος είχε μετατραπεί σε στόχο φυσικής εξόντωσης και άνθρωπος δίπλα του έχασε τη ζωή του. Δεν θα μεταφέρουμε στον αναγνώστη ανεπιβεβαίωτη θεωρία για όλους τους οργανωτές ή το πλήρες κίνητρο. Το επαληθευμένο γεγονός αρκεί για να δείξει πού οδηγεί μια κοινωνία όταν η διαφωνία παύει να χωρά στους θεσμούς.

Το 1935 βενιζελικοί αξιωματικοί κινήθηκαν στρατιωτικά για να αποτρέψουν, όπως υποστήριζαν, την επιστροφή της μοναρχίας. Το κίνημα απέτυχε και ο Βενιζέλος έφυγε από την Ελλάδα. Η ιστορική συζήτηση για τον ακριβή βαθμό σχεδιασμού και καθοδήγησής του απαιτεί ειδική έρευνα· δεν αρκεί η ταύτιση ενός κινήματος με το πολιτικό του όνομα για να του αποδώσουμε κάθε επιμέρους πράξη. Δεν μπορεί όμως να εξαφανιστεί από τη βιογραφία του η σχέση του με αυτή την πλευρά του πολιτικού κόσμου. Όποιος προβάλλει έναν ηγέτη ως παράδειγμα θεσμικής ανανέωσης πρέπει να εξετάσει και γιατί στο τέλος της ζωής του η παράταξή του βρέθηκε ξανά σε στρατιωτική ρήξη με τους θεσμούς.

Στο Παρίσι εγκαταστάθηκε με την Έλενα σε διαμέρισμα της οδού Beaujon 22. Το οικογενειακό ίδρυμα αναφέρει ότι, παρά την εξορία και την κλονισμένη υγεία, συνέχιζε να παρακολουθεί τις ελληνικές εξελίξεις. Πέθανε εκεί στις 18 Μαρτίου 1936 ύστερα από εγκεφαλική συμφόρηση, σύμφωνα με την τεκμηριωμένη παρουσίασή του. Η ιατρική διατύπωση της εποχής δεν επιτρέπει να προσθέσουμε εμείς λεπτομερή σύγχρονη διάγνωση χωρίς φάκελο. Δεν πέθανε από τη δολοφονική επίθεση του 1933, όπως θα μπορούσε λανθασμένα να υπονοήσει μια δραματική αφήγηση. Το τέλος του ήρθε μακριά από την Κρήτη, έπειτα από ταραγμένα τελευταία χρόνια.

Η σορός μεταφέρθηκε και η ταφή έγινε στα Χανιά. Το αρχείο της ΕΡΤ διατηρεί κινηματογραφικά πλάνα από τις δημόσιες τιμές και τις αντιδράσεις, ενώ το Εθνικό Κέντρο Τεκμηρίωσης καταγράφει φωτογραφικά τεκμήρια της κηδείας. Δεν χρειάζεται να αποδώσουμε δάκρυα ή φράσεις σε συγκεκριμένο άγνωστο άνθρωπο μέσα στο πλήθος. Η παρουσία του πλήθους είναι ιστορικό τεκμήριο της απήχησης και ταυτόχρονα υπενθύμιση ότι ο θάνατος δεν έλυσε όλες τις αντιθέσεις που είχε αφήσει η ζωή του. Το πένθος μιας παράταξης και ο σεβασμός μιας χώρας δεν είναι υποκατάστατο της ώριμης αποτίμησης.

Μια τεκμηριωμένη φωνή τρίτων προέρχεται από βρετανική πολιτική επιθεώρηση μετά τον θάνατό του. Το Εθνικό Κέντρο Τεκμηρίωσης παραθέτει αρχειακή αποδελτίωση της «Great Britain and East», η οποία τόνισε ότι εργάστηκε, ονειρεύτηκε και διαπραγματεύτηκε ως μεγάλος άνδρας. Είναι κρίση μιας ξένης επιθεώρησης του 1936, όχι ουδέτερη μέτρηση. Στο ίδιο αρχείο υπάρχει και αξιολόγηση του βρετανικού Εργατικού Κόμματος που αναγνωρίζει χαρακτήρα αλλά και έντονες φιλοδοξίες. Η διπλή αυτή ματιά είναι πιο χρήσιμη από μια μονόχρωμη αγιογραφία: ακόμη οι θαυμαστές έβλεπαν πάθος και φιλοδοξία, στοιχεία που μπορούν να δημιουργήσουν και μεγαλείο και διχασμό.

Τι τον έκανε λοιπόν ξεχωριστό; Η ικανότητα να μετακινείται ανάμεσα σε τοπική εξέγερση, συνταγματική οργάνωση, κυβερνητικό σχέδιο και διεθνή διαπραγμάτευση. Η επιμονή να μεταφράζει πολιτική φιλοδοξία σε συμμαχίες και θεσμούς, όχι μόνο σε λόγους. Η δυνατότητα μετά από καταστροφή να υπογράψει μια δύσκολη ειρήνη. Και το προσωπικό κόστος: χρόνια εξορίας, χήρος με δύο παιδιά από νωρίς, έκθεση σε πολιτική βία. Ο χαρακτηρισμός «μεγάλος» έχει περιεχόμενο όταν θυμόμαστε αυτές τις συγκεκριμένες επιλογές. Χάνει αξία όταν τον χρησιμοποιούμε για να σβήσουμε λάθη, αντιπάλους ή τις ζωές των ανθρώπων που χάθηκαν στις συγκρούσεις.

Η σύγχρονη Ελλάδα δεν βρίσκεται στην Κρητική Πολιτεία του 1905 ούτε στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Δεν μπορεί κάποιος να εξισώσει σημερινή πολιτική διαφωνία με τότε εμφύλιο διχασμό για να κερδίσει μια τηλεοπτική αντιπαράθεση. Μπορεί, όμως, να αναγνωρίσει μια διαρκή δοκιμασία: όταν οι πολίτες διαφωνούν για στρατηγική, είναι οι θεσμοί αρκετά αξιόπιστοι ώστε να κρατήσουν την αντιπαράθεση ειρηνική; Η ιστορική συνείδηση χάνεται όταν μετατρέπουμε τον πατριωτισμό σε προσωπολατρία ή την κριτική σε προδοσία. Η μνήμη του Βενιζέλου μας αναγκάζει να αντέχουμε στο ίδιο κείμενο μια σημαντική κρατική προσφορά και ένα τραυματικό πολιτικό κόστος.

Το μήνυμα αφύπνισης δεν είναι ότι χρειάζεται ξανά ένας μόνο «σωτήρας» με λευκή γενειάδα και αδιαμφισβήτητη εντολή. Ένας άνθρωπος μπορεί να εμπνεύσει με τόλμη, εργασία και στρατηγική, αλλά καμία κοινωνία δεν πρέπει να παραδώσει τον δημόσιο έλεγχο σε θαυμασμό. Χρειάζεται να ρωτά ποιο σχέδιο έχει κόστος, ποιος το πληρώνει, ποιοι έχουν δικαίωμα αντίλογου και πώς θα αναγνωριστεί εγκαίρως ένα λάθος. Οι νέοι μπορούν να επισκεφθούν την Οικία, Μουσείο στη Χαλέπα, να δουν ψηφιακά αρχεία και να συγκρίνουν πρωτογενή έγγραφα με μεταγενέστερα συνθήματα. Η πράξη αυτή είναι μικρή αλλά πραγματική άμυνα απέναντι στη χειραγώγηση της ιστορίας.

Για να γίνει αυτή η συζήτηση πραγματική, ένα σχολείο ή μια τοπική βιβλιοθήκη μπορεί να παρουσιάσει δίπλα δίπλα ένα έγγραφο του 1911, έναν χάρτη μετά τους Βαλκανικούς Πολέμους και μια προσφυγική μαρτυρία του 1922. Οι μαθητές θα δουν τότε ότι το κράτος, τα σύνορα και οι άνθρωποι δεν χωρούν στο ίδιο απλό σύνθημα. Αυτός ο τρόπος μνήμης τιμά περισσότερο έναν ιστορικό ηγέτη από ένα πορτρέτο χωρίς ερωτήσεις.

Η προηγούμενη έρευνά μας για τον Αλέξανδρο Υψηλάντη δείχνει πόσο διαφορετική ήταν η εποχή όπου το αίτημα ελευθερίας δεν είχε ακόμη δικό του κράτος. Το αφιέρωμα στον Θεόδωρο Κολοκοτρώνη θυμίζει ότι ακόμη και μετά τη νίκη, ο διχασμός μπορούσε να γυρίσει τα όπλα προς τα μέσα. Ο Βενιζέλος έδρασε σε άλλο αιώνα, με συντάγματα, υπουργεία και διπλωματία. Ο σύνδεσμος ανάμεσα στις ιστορίες δεν είναι μια εύκολη εξίσωση προσώπων, αλλά το δύσκολο ερώτημα πώς χτίζεται κοινό πολιτικό σπίτι μετά την έκρηξη της σύγκρουσης.

Η ένωση που αξίζει σήμερα δεν είναι σιωπή όλων μπροστά σε ένα εθνικό πορτρέτο. Είναι κοινή συμφωνία ότι ιστορικά τεκμήρια, δικαιώματα, δημοκρατικός διάλογος και λογοδοσία ανήκουν σε όλους, ακόμη και όταν ερμηνεύουμε διαφορετικά έναν ηγέτη. Μπορούμε να συνεργαστούμε σε τοπικά ιστορικά αρχεία, σχολικές δράσεις με πηγές και δημόσια συζήτηση όπου ο αντίπαλος δεν γίνεται εχθρός. Αυτός είναι ένας πατριωτισμός που τιμά τις θυσίες χωρίς να ζητά νέο διχασμό για να αποδείξει τη δύναμή του. Θα κρατήσουμε από τον Βενιζέλο την τόλμη να φτιάχνουμε θεσμούς και την προειδοποίηση για το τι συμβαίνει όταν πάψει να μας χωρά ο άλλος μέσα στην ίδια πατρίδα; Τα δικά σας συμπεράσματα.