Bullying στα σχολεία: σχεδόν 1 στους 4 εφήβους θύμα και οι ευθύνες οικογένειας, σχολείου και πολιτείας

Bullying στα σχολεία: Οι αριθμοί πίσω από τη σιωπή: bullying δεν είναι κάθε καβγάς

Η πανελλαδικά αντιπροσωπευτική έρευνα HBSC/WHO του ΕΠΙΨΥ πραγματοποιήθηκε το 2022 σε 6.250 μαθητές 11, 13 και 15 ετών από 428 σχολεία. Το 22,1% δήλωσε ότι υπέστη σχολικό εκφοβισμό τουλάχιστον μία ή δύο φορές στους προηγούμενους δύο μήνες. Το 9,5% ανέφερε θυματοποίηση από ηλεκτρονικό εκφοβισμό, το 12,1% ότι εκφόβισε άλλον μαθητή και το 7,1% ότι άσκησε κυβερνοεκφοβισμό.

Το 30,7% είχε εμπλακεί σε βίαιο καβγά κατά τους προηγούμενους δώδεκα μήνες. Αυτός ο αριθμός δεν είναι ποσοστό θυμάτων bullying και δεν πρέπει να παρουσιάζεται ως τέτοιος. Η UNICEF Ελλάδας χρησιμοποιεί σε νεότερη ενημερωτική σελίδα τη διατύπωση «σχεδόν ένας στους τρεις», χωρίς να εμφανίζει εκεί αναλυτικά τον ίδιο ορισμό και την ίδια περίοδο αναφοράς. Το σαφέστερο, μεθοδολογικά δημοσιευμένο ποσοστό είναι 22,1%: σχεδόν ένας στους τέσσερις.

Εκφοβισμός είναι η επαναλαμβανόμενη επιθετική συμπεριφορά με ανισορροπία δύναμης και δυσκολία του παιδιού να προστατευθεί. Ένας μεμονωμένος καβγάς ανάμεσα σε παιδιά παρόμοιας ισχύος χρειάζεται παρέμβαση, αλλά δεν είναι αυτομάτως bullying. Η διάκριση δεν μικραίνει τη βία· εμποδίζει τη λέξη να χάσει το ακριβές της νόημα.

Στις μορφές που κατέγραψε το ΕΠΙΨΥ περιλαμβάνονται η διάδοση ψευδών φημών, ο αποκλεισμός, οι προσβολές, τα χτυπήματα και ο σεξουαλικός εξευτελισμός. Το 13,1% ανέφερε αστεία, σχόλια ή χειρονομίες σεξουαλικού περιεχομένου. Πίσω από κάθε ποσοστό μπορεί να υπάρχει παιδί που αλλάζει διαδρομή, κρύβει το κινητό, αρνείται το σχολείο ή μαθαίνει να σωπαίνει για να επιβιώσει.

Το bullying δεν είναι τελετουργία ενηλικίωσης. Είναι επαναλαμβανόμενη κατάχρηση δύναμης και η σιωπή των ενηλίκων γίνεται μέρος της.

Το παιδί μαθαίνει στο σπίτι τι σημαίνει δύναμη

Η οικογένεια δεν είναι ο μοναδικός υπεύθυνος, αλλά είναι το πρώτο σχολείο σχέσεων. Ο σεβασμός δεν διδάσκεται μόνο με εντολές· αντιγράφεται. Όταν οι ενήλικοι βρίζουν, φωνάζουν, ειρωνεύονται ή προσβάλλουν ο ένας τον άλλον, τον εκπαιδευτικό και κάθε άνθρωπο που θεωρούν ασθενέστερο, το παιδί μαθαίνει ότι ο δυνατότερος ορίζει την αλήθεια. Όταν κανένα όριο δεν έχει συνέπεια, μαθαίνει ότι η επιθυμία του είναι νόμος. Όταν κάθε δυσκολία εξαφανίζεται από έναν υπερπροστατευτικό γονέα, δεν εξασκεί σταδιακά αντοχή, ευθύνη και επίλυση σύγκρουσης.

Η χρόνια σύγκρουση, η βία, η εγκατάλειψη και η αστάθεια μπορούν να γεννήσουν ανασφάλεια και θυμό που ένα παιδί μεταφέρει στο σχολείο. Ο χωρισμός των γονέων, όμως, δεν καταδικάζει από μόνος του ένα παιδί ούτε κάθε παιδί που πονά γίνεται δράστης. Το κρίσιμο είναι αν υπάρχουν ασφαλείς δεσμοί, σταθερότητα, ειλικρίνεια, όρια και ένας ενήλικος διαθέσιμος να ακούσει πριν ο θυμός γίνει επίθεση σε συμμαθητή.

Μετα-ανάλυση 158 μελετών και περισσότερων από ένα εκατομμύριο παιδιά συνδέει τη γονεϊκή στοργή, την κατάλληλη αυτονομία και την επίβλεψη με μικρότερο κίνδυνο θυματοποίησης. Αντίθετα, η εχθρότητα, η απόρριψη, η απόσυρση, η υπερεμπλοκή, η αυταρχική αλλά και η πλήρως επιτρεπτική αγωγή συνδέονται με υψηλότερο κίνδυνο. Οι περισσότερες μελέτες είναι παρατηρησιακές, άρα μιλούμε για συσχετίσεις και όχι για μαθηματικά προκαθορισμένη μοίρα.

Η έρευνα δεν δικαιώνει ούτε την εγκατάλειψη των ορίων ούτε τη διαπαιδαγώγηση μέσω φόβου. Το προστατευτικότερο πρότυπο συνδυάζει στοργή, σαφείς κανόνες, συνέπεια, επίβλεψη και σταδιακή αυτονομία. Το παιδί χρειάζεται να ξέρει ότι αγαπιέται χωρίς όρους, αλλά οι πράξεις του έχουν συνέπειες. Χρειάζεται επίσης μικρές πραγματικές ευθύνες, όχι μια ζωή όπου ο γονιός λύνει κάθε πρόβλημα πριν εμφανιστεί.

Τα ελληνικά στοιχεία φωτίζουν ένα κρίσιμο κενό επικοινωνίας. Το ΕΠΙΨΥ αναφέρει ότι 14% των εφήβων δυσκολεύεται να μιλήσει για προσωπικά θέματα και στους δύο γονείς. Μόνο περίπου 44,8% λέει ότι οι γονείς γνωρίζουν καλά πού συνδέεται και τι κάνει στο διαδίκτυο, από 53,5% το 2018. Η παρουσία δεν μετριέται με το πόσο συχνά ένας γονιός κοιτάζει το κινητό του παιδιού, αλλά με το αν έχει χτίσει σχέση στην οποία το παιδί μπορεί να αποκαλύψει κάτι ντροπιαστικό χωρίς να φοβάται έκρηξη ή απόρριψη.

Η γονεϊκή ευθύνη δεν απαλλάσσει την πολιτεία. Μια μητέρα ή ένα ζευγάρι που εργάζεται εξαντλητικά, χωρίς επαρκή άδεια, προσιτή φροντίδα και χρόνο με το παιδί, καλείται να καλύψει μόνο του ένα συλλογικό κενό. Η στήριξη της οικογένειας δεν είναι σύνθημα: είναι χρόνος ανατροφής, υπηρεσίες ψυχικής υγείας, συμβουλευτική γονέων και σχολείο που συνεργάζεται πριν από την κρίση. Οι δυσκολίες δεν καταργούν την ανάγκη για όρια, αλλά εξηγούν γιατί το κράτος δεν μπορεί να φορτώνει όλη την ευθύνη στο σπίτι.

Το παιδί που εκφοβίζει χρειάζεται σαφή διακοπή, ανάληψη ευθύνης, συνέπειες και δουλειά αποκατάστασης. Δεν χρειάζεται δημόσιο εξευτελισμό ή μια μόνιμη ταυτότητα «νταή», γιατί τότε οι ενήλικοι αναπαράγουν ακριβώς τη μέθοδο που καταγγέλλουν. Το παιδί που εκφοβίζεται χρειάζεται ασφάλεια και φωνή, όχι εντολή να σκληρύνει. Ο παρατηρητής χρειάζεται να μάθει ότι το γέλιο, η κοινοποίηση και η σιωπή ενισχύουν τον δράστη.

Όταν το σχολείο βαφτίζει την προσβολή «πλάκα»

Το σχολείο δεν μπορεί να ελέγξει κάθε σχέση, αλλά ελέγχει το κλίμα που επιτρέπει. Αν οι κανόνες εφαρμόζονται μόνο στον αδύναμο, αν η καταγγελία θεωρείται «κάρφωμα», αν ο δημοφιλής μαθητής προστατεύεται ή αν ο εκπαιδευτικός δεν έχει χρόνο και στήριξη να παρακολουθήσει το περιστατικό, η τάξη διδάσκεται ότι η ισχύς γράφει τους κανόνες.

Η UNESCO έχει συνδέσει το αρνητικό πειθαρχικό κλίμα και την έλλειψη υποστήριξης με υψηλότερα επίπεδα συχνού bullying. Μετα-αναλύσεις οργανωμένων σχολικών προγραμμάτων δείχνουν μέση μείωση της δράσης περίπου 19% έως 20% και της θυματοποίησης περίπου 15% έως 16%, με μεγάλες διαφορές ανά πρόγραμμα. Αυτό σημαίνει ότι η πρόληψη μπορεί να λειτουργήσει, αλλά όχι με μία ετήσια ομιλία και μια αφίσα στον διάδρομο.

Χρειάζονται σαφής διαδικασία αναφοράς, εκπαιδευμένοι εκπαιδευτικοί, ψυχολόγοι και κοινωνικοί λειτουργοί με πραγματική παρουσία, έλεγχος των χώρων όπου επαναλαμβάνονται περιστατικά, προστασία από αντίποινα και επανέλεγχος. Χρειάζεται εκπαίδευση ολόκληρης της τάξης, επειδή ο εκφοβισμός τρέφεται από κοινό. Η αξιοκρατία και η δικαιοσύνη στο σχολείο δεν είναι αφηρημένες αξίες: είναι ο τρόπος με τον οποίο το παιδί μαθαίνει ότι ο κανόνας ισχύει και για τον ισχυρό.

Αν ο μαθητής με χρήματα, φήμη, υψηλές γνωριμίες ή ισχυρούς γονείς αντιμετωπίζεται διαφορετικά, το μήνυμα είναι καταστροφικό: ο κανόνας δεν είναι κοινός, αλλά διαπραγματεύσιμος. Κάθε αναφορά χρειάζεται καταγραφή, ίση διαδικασία, αιτιολογημένη απόφαση και έλεγχο της έκβασης. Η αδικία μέσα στην τάξη δεν είναι μόνο διοικητικό λάθος· είναι μάθημα αναξιοκρατίας μπροστά σε όλα τα παιδιά.

Η Ελλάδα διαθέτει τον Ν. 5029/2023, την πλατφόρμα stop-bullying, ομάδες δράσης και Εθνική Στρατηγική 2025 έως 2030. Δεν είναι έντιμο να λέμε ότι δεν έγινε τίποτε. Είναι όμως υποχρεωτικό να ρωτάμε πόσο γρήγορα εξετάζεται κάθε αναφορά, πόσα περιστατικά επαναλαμβάνονται, πόσες σχολικές μονάδες έχουν σταθερούς ειδικούς και ποια μέτρα αποδείχθηκαν αποτελεσματικά. Η πολιτική δεν κρίνεται από την ύπαρξη πλατφόρμας, αλλά από το αν το παιδί επέστρεψε με ασφάλεια στην τάξη.

Η βία συνεχίζεται στην οθόνη: αλγόριθμοι, παιχνίδια και δημόσια διαπόμπευση

Όταν το κινητό γίνεται από μικρή ηλικία η βασική παρέα, η παρηγοριά και ο ανεξέλεγκτος παιδαγωγός του παιδιού, το κενό της ανθρώπινης παρουσίας γεμίζουν αλγόριθμοι και άγνωστοι. Ένα παιδί δεν διαθέτει ακόμη την ωριμότητα να ξεχωρίζει πάντοτε το παιχνίδι από το πρότυπο, τη δημοφιλία από την αξία και την πρόκληση από την αλήθεια. Η λύση δεν είναι να πετάξουμε μια συσκευή στο παιδί και αργότερα να κατηγορήσουμε μόνο τη συσκευή· είναι ηλικιακά όρια, κοινός χρόνος, έλεγχος περιεχομένου και ουσιαστική συνομιλία.

Στον κυβερνοεκφοβισμό το κουδούνι δεν σταματά τίποτε. Η επίθεση ακολουθεί το παιδί στο σπίτι, μπορεί να γίνει ανώνυμα, αποθηκεύεται, αντιγράφεται και εκτίθεται σε κοινό που ο δράστης δεν θα συγκέντρωνε ποτέ στην αυλή. Ο ΠΟΥ κατέγραψε διεθνώς ότι περίπου 15% των εφήβων είχε υποστεί cyberbullying και 12% είχε ασκήσει. Στην ελληνική HBSC, θύτες και θύματα ηλεκτρονικού εκφοβισμού περίπου διπλασιάστηκαν από το 2018 στο 2022.

Οι πλατφόρμες δεν είναι ουδέτερος τοίχος. Το επιχειρηματικό τους μοντέλο ανταμείβει την παραμονή, την ένταση και τη συνεχή αντίδραση. Δεν σημαίνει ότι ένας αλγόριθμος δημιουργεί μόνος του τον δράστη. Σημαίνει ότι η προσβολή, η φήμη και το σοκαριστικό βίντεο μπορούν να αποκτήσουν μεγαλύτερη ταχύτητα και διάρκεια. Οι εταιρείες οφείλουν αποτελεσματικές αναφορές, ταχεία αφαίρεση υλικού, προστασία ανηλίκων και διαφάνεια για το πώς ενισχύεται το επιβλαβές περιεχόμενο.

Το 20% των εφήβων 11 έως 15 ετών στην Ελλάδα ανέφερε τουλάχιστον τέσσερις ώρες ηλεκτρονικού παιχνιδιού την ημέρα. Τα διαδικτυακά παιχνίδια μπορούν να γίνουν χώροι συνεργασίας και δημιουργίας, αλλά και chats προσβολών, αποκλεισμού, απειλών και πίεσης. Η επιστημονική βιβλιογραφία δεν τεκμηριώνει ότι τα βίαια videogames προκαλούν από μόνα τους πραγματική βία ή bullying. Η υπερβολική χρήση, η στέρηση ύπνου, τα ανεξέλεγκτα chats και η απουσία ορίων αποτελούν περιβάλλον κινδύνου, όχι μία μοναδική εξήγηση.

Η ευθύνη των ΜΜΕ είναι εξίσου πραγματική. Όταν φόνοι, βιασμοί, βία, ουσίες και σεξουαλική αντικειμενοποίηση γίνονται αδιάκοπο θέαμα· όταν προβάλλεται το πρόσωπο ανηλίκου· όταν η σύγκρουση γίνεται πάνελ και ο εξευτελισμός βαφτίζεται ψυχαγωγία, οι μεγάλοι διδάσκουν στα παιδιά ότι η προσοχή αξίζει περισσότερο από την αξιοπρέπεια. Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε τραγούδι, παιχνίδι ή εκπομπή παράγει αυτομάτως έναν δράστη. Σημαίνει ότι η επαναλαμβανόμενη κανονικοποίηση της σκληρότητας είναι παιδαγωγική πράξη και οι υπεύθυνοι δεν μπορούν να κρύβονται πίσω από την τηλεθέαση.

Σεξουαλικός εκφοβισμός, πορνογραφικό υλικό και η αγορά της επιθυμίας

Η ανεξέλεγκτη έκθεση ανηλίκων σε πορνογραφικό, βίαιο ή ταπεινωτικό υλικό εγείρει σοβαρές ανησυχίες για τη συναίνεση, την αντικειμενοποίηση και τη σεξουαλική παρενόχληση. Η διαρροή προσωπικής εικόνας, το sextortion, οι σεξουαλικές φήμες και τα σχόλια για σώμα ή προσανατολισμό μπορούν να μετατρέψουν την οθόνη σε μηχανισμό εκβιασμού. Το 13,1% της ελληνικής έρευνας που ανέφερε σεξουαλικά αστεία, σχόλια ή χειρονομίες ως θυματοποίηση δείχνει ότι αυτή η διάσταση δεν είναι περιθωριακή.

Η έρευνα δεν επιτρέπει τη γενική πρόταση ότι η πορνογραφία προκαλεί bullying. Οι περισσότερες σχετικές μελέτες είναι παρατηρησιακές και ετερογενείς. Επιτρέπουν όμως ένα καθαρό κοινωνικό ερώτημα: γιατί η αγορά μπορεί να φτάνει τόσο εύκολα σε ένα παιδί πριν η οικογένεια και το σχολείο τού έχουν μιλήσει σοβαρά για συναίνεση, ευθύνη, ιδιωτικότητα και σεβασμό; Η προστασία δεν είναι ντροπή για το σώμα. Είναι άρνηση να μετατραπεί ο άνθρωπος σε αντικείμενο χρήσης.

Δεν πρέπει να συγχέεται η πορνογραφία με την εκπαίδευση προστασίας και συναίνεσης, ούτε ο σεξουαλικός εκφοβισμός με την ύπαρξη ΛΟΑΤΚΙ παιδιών. Δεν υπάρχει αξιόπιστη απόδειξη ότι μια διαφορετική ταυτότητα προκαλεί bullying· τέτοια παιδιά συχνά γίνονται στόχοι του. Η ηθική δοκιμάζεται ακριβώς εκεί: αν αναγνωρίζει την ιερότητα και την αξιοπρέπεια κάθε ανθρώπου ή αν χρησιμοποιεί τη διαφορά ως άδεια προσβολής και εξευτελισμού.

Αναξιοκρατία από πάνω, κυνισμός προς τα κάτω

Το παιδί δεν μεγαλώνει έξω από την κοινωνία. Βλέπει ποιος προχωρά με ικανότητα και ποιος με γνωριμία, ποιος λογοδοτεί και ποιος προστατεύεται, ποιος υπακούει στον νόμο και ποιος τον παρακάμπτει επειδή έχει δύναμη. Όταν η δημόσια ζωή διδάσκει ότι το «βύσμα», το χρήμα και η κομματική πρόσβαση νικούν την προσπάθεια, η αναξιοκρατία γίνεται άτυπο μάθημα: δεν χρειάζεται να είσαι δίκαιος, αρκεί να είσαι ισχυρός.

Δεν υπάρχει μελέτη που να αποδεικνύει ότι μια συγκεκριμένη πράξη πολιτικής εύνοιας προκαλεί ευθέως bullying. Υπάρχει, όμως, ένα σοβαρό ζήτημα κοινωνικού παραδείγματος. Η ανοχή στην ατιμωρησία, στην πονηριά και στην άνιση μεταχείριση διαβρώνει την εμπιστοσύνη. Και όταν η ίδια λογική εμφανίζεται στο σχολείο, η κοινωνική αδικία μικραίνει μέχρι να χωρέσει σε μια αυλή.

Η πολιτεία δεν μπορεί να ζητά σεβασμό από το παιδί ενώ η ίδια αποφεύγει τη λογοδοσία. Οφείλει στήριξη της οικογένειας, μόνιμους ειδικούς στα σχολεία, διαφανή αξιολόγηση των αναφορών, αυστηρή προστασία ανηλίκων στις πλατφόρμες και πραγματικές ευθύνες για όσους μετατρέπουν τη βία σε προϊόν. Η αλλαγή πρέπει να ανεβαίνει από το σπίτι και το σχολείο, αλλά πρέπει επίσης να κατεβαίνει από την εξουσία ως παράδειγμα δικαιοσύνης.

Τζόγος, ουσίες και εύκολο χρήμα: το ευρύτερο περιβάλλον χωρίς αυθαίρετες αιτίες

Η ESPAD 2024 κατέγραψε ότι 36% των 16χρονων στην Ελλάδα έπαιξε ή στοιχημάτισε χρήματα μέσα σε έναν χρόνο και 13% είχε δοκιμάσει κάποια παράνομη ουσία τουλάχιστον μία φορά. Αυτοί οι δείκτες δεν αποδεικνύουν ότι ο τζόγος ή οι ουσίες προκαλούν σχολικό εκφοβισμό. Δείχνουν όμως ότι πολλοί έφηβοι μεγαλώνουν μέσα σε ταυτόχρονα πεδία κινδύνου, άμεσης ανταμοιβής και εμπορικής στόχευσης.

Όταν η κοινωνία διαφημίζει ασταμάτητα το στοίχημα, τον εύκολο πλουτισμό, το σώμα ως προϊόν και τη φήμη ως υπέρτατη αξία, δεν μπορούμε να ζητάμε μόνο από το σχολείο να διδάξει εγκράτεια. Το παιδί βλέπει μια βαθιά αντίφαση: οι ενήλικοι του μιλούν για προσπάθεια, ενώ το δημόσιο θέαμα δοξάζει την αρπαγή της προσοχής και το κέρδος χωρίς δημιουργία. Αυτή είναι εκδοτική και κοινωνική ερμηνεία, όχι εργαστηριακά αποδεδειγμένη αιτία bullying.

Η έρευνα για τον τζόγο των 16χρονων και η ανάλυση για τα πρότυπα των influencers δείχνουν διαφορετικές πλευρές του ίδιου ερωτήματος: ποιος διαμορφώνει την επιθυμία του παιδιού όταν η οικογένεια, η παιδεία και η κοινότητα υποχωρούν; Η απάντηση δεν είναι πανικός απέναντι σε κάθε νέο ερέθισμα, αλλά συνειδητή παρουσία και κανόνες που ισχύουν και για τις ισχυρές εταιρείες.

Τι κάνουμε από το πρώτο βράδυ και τι οφείλει να μετρήσει η πολιτεία

Ακούστε το παιδί χωρίς διακοπή και χωρίς να το κατηγορήσετε ότι δεν αντέδρασε. Ρωτήστε τι έγινε, πότε, πού, ποιοι ήταν παρόντες, αν επαναλήφθηκε και τι φοβάται τώρα. Διασφαλίστε πρώτα την άμεση ασφάλεια. Κρατήστε μηνύματα, ημερομηνίες και στιγμιότυπα χωρίς να τα αναδημοσιεύσετε. Ενημερώστε γραπτώς το σχολείο και ζητήστε συγκεκριμένο σχέδιο προστασίας, υπεύθυνο επικοινωνίας και επανέλεγχο σε 48 ώρες, επτά ημέρες και τριάντα ημέρες.

Μαθητής ή γονέας μπορεί να κάνει επώνυμη αναφορά στο stop-bullying.gov.gr. Η πλατφόρμα παραπέμπει επίσης στη γραμμή 10306 για ψυχοκοινωνική υποστήριξη, στο 1056 και στο 116111 για βοήθεια παιδιών και εφήβων και στο 11188 για ηλεκτρονικό έγκλημα. Σε άμεσο κίνδυνο καλείται το 112. Οι αριθμοί δεν αντικαθιστούν τη σχέση εμπιστοσύνης, αλλά μπορούν να ανοίξουν την πόρτα όταν το σπίτι ή το σχολείο δεν αρκούν.

Η πολιτεία οφείλει να δημοσιεύει ανωνυμοποιημένα στοιχεία όχι μόνο για πόσες αναφορές έλαβε, αλλά για χρόνο απόκρισης, επανάληψη περιστατικών, μέτρα προστασίας και έκβαση. Οφείλει μόνιμη στελέχωση με ειδικούς, αξιολόγηση κάθε προγράμματος, πραγματικούς ηλικιακούς ελέγχους στις ψηφιακές υπηρεσίες και περιορισμό της εμπορικής εκμετάλλευσης ανηλίκων. Η εξουσία λογοδοτεί όταν το αποτέλεσμα μπορεί να ελεγχθεί, όχι όταν η καμπάνια έχει ωραίο σύνθημα.

Πίστη και ηθική, για όσους τις επικαλούνται, δεν μπορεί να σημαίνουν καταδίκη του διαφορετικού ή σιωπή μπροστά στον ισχυρό. Σημαίνουν αλήθεια, αυτοκυριαρχία, μετάνοια, αποκατάσταση και προστασία του αδύναμου. Αν τα παιδιά μας μαθαίνουν καθημερινά ότι κερδίζει εκείνος που προσβάλλει, εξευτελίζει, φωνάζει και συγκεντρώνει θεατές, ποιος ακριβώς περιμένουμε να τους διδάξει ότι δύναμη είναι να προστατεύεις και όχι να συντρίβεις; Τα δικά σας συμπεράσματα.