Γεώργιος Καραϊσκάκης: από την καταδίκη στη Ρούμελη και στο τελευταίο τραύμα

Γεώργιος Καραϊσκάκης: οι αβέβαιες ρίζες και ο πραγματικός κόσμος των όπλων

Η αρχή της ζωής του Καραϊσκάκη παραμένει λιγότερο βέβαιη από το τέλος της. Το ερευνητικό Κέντρο Νεότερης Ιστορίας του Παντείου, στους Τόπους μνήμης της Επανάστασης, τοποθετεί τη γέννησή του περίπου στα τέλη της δεκαετίας του 1770 ή στις αρχές της επόμενης. Καταγράφει δύο εκδοχές καταγωγής: Μαυρομάτι Καρδίτσας και Σκουληκαριά Άρτας. Άλλες βιογραφίες δίνουν το 1780 ή το 1782. Η έντιμη αφήγηση δεν διαλέγει μια ακριβή ημερομηνία επειδή φαίνεται πιο κατάλληλη για μια επέτειο.

Η μητέρα του παραδίδεται ως Ζωή Ντιμισκή, μοναχή, και ο πατέρας του ως ο αρματολός Δημήτριος Καραΐσκος. Το προσωνύμιο «γιος της καλογριάς» συνδέθηκε με την εξώγαμη γέννηση και τον κοινωνικό στιγματισμό. Αυτή η προέλευση έχει σημασία επειδή δείχνει από πόσο δύσκολη θέση ξεκίνησε. Δεν μας επιτρέπει όμως να αποδώσουμε με βεβαιότητα κάθε απότομη λέξη του σε κάποιο παιδικό τραύμα. Ο ιστορικός δεν είναι ψυχολόγος ενός νεκρού που δεν μπορεί να εξεταστεί. Αναγνωρίζει τον αποκλεισμό χωρίς να κατασκευάζει κρυφές σκέψεις.

Οι αφηγήσεις για σπηλιές, θετούς γονείς και συγκεκριμένα επεισόδια παιδικής ηλικίας συχνά συνυπάρχουν με τοπικές διεκδικήσεις της γενέτειρας. Η γεωγραφική περηφάνια είναι κατανοητή. Η βεβαιότητα απαιτεί διαφορετικό τεκμήριο. Μπορούμε να αναγνωρίσουμε τον δεσμό του με τα Άγραφα και τη δυτική Ρούμελη χωρίς να μετατρέψουμε ένα αμφισβητούμενο σημείο γέννησης σε αναγκαία προϋπόθεση του θαυμασμού μας. Η αξία του δεν αλλάζει αν η ιστορική έρευνα συνεχίσει να συζητά το πρώτο χωριό της ζωής του.

Ο κόσμος μέσα στον οποίο μεγάλωσε δεν ήταν ένα σύγχρονο κράτος με κοινή αστυνομία και ενιαία στρατιωτική ιεραρχία. Οι κλέφτες δρούσαν έξω από την οθωμανική νομιμότητα, ενώ οι αρματολοί αναλάμβαναν ένοπλες αρμοδιότητες μέσα σε τοπικές συμφωνίες εξουσίας. Τα όρια μπορούσαν να μετακινηθούν. Ένας ένοπλος αρχηγός διέθετε ανθρώπους, προσβάσεις, τοπική γνώση και δυνατότητα διαπραγμάτευσης. Δεν αποκτούσε επιρροή μόνο με μια επίσημη σφραγίδα. Χρειαζόταν να αναγνωρίζουν την ισχύ του τόσο οι άνθρωποι που τον ακολουθούσαν όσο και όσοι μπορούσαν να τον πολεμήσουν.

Ο Καραϊσκάκης συνδέθηκε με το σώμα του Κατσαντώνη και στη συνέχεια με την αυλή του Αλή πασά στα Ιωάννινα. Η διαδρομή κλέφτη, ένοπλου υπηρέτη και αρματολού εξηγεί την εμπειρία που θα χρησιμοποιούσε στην Επανάσταση. Γνώριζε πώς κινούνταν τα στρατεύματα στα ορεινά περάσματα, πόσο εξαρτιόταν ένας αρχηγός από τα πρόσωπα γύρω του και πόσο γρήγορα άλλαζαν οι συμμαχίες. Αυτή η γνώση δεν ήταν καθαρή θεωρία. Είχε αποκτηθεί μέσα σε περιβάλλον όπου μια λανθασμένη εκτίμηση μπορούσε να οδηγήσει στη φυλακή ή στον θάνατο.

Η υπηρεσία του στον Αλή πασά δεν πρέπει να εξαφανίζεται από μια πατριωτική βιογραφία. Ήταν μέρος της πραγματικής του ζωής. Δεν αποδεικνύει από μόνη της ότι η μετέπειτα προσφορά ήταν ψεύτικη, όπως δεν αποδεικνύει ότι κάθε προγενέστερη επιλογή υπηρετούσε ήδη ένα πλήρως διαμορφωμένο εθνικό σχέδιο. Η Επανάσταση άλλαξε το πλαίσιο μέσα στο οποίο δρούσαν οι τοπικές ένοπλες ομάδες. Ο άνθρωπος που είχε μάθει να εξασφαλίζει θέση σε ένα αρματολίκι χρειάστηκε σταδιακά να συνδέσει το μέλλον του με μια συλλογική πολιτική υπόθεση.

Η σύγκρουση του Αλή πασά με την οθωμανική Πύλη έφερε νέες μετακινήσεις. Ο Καραϊσκάκης αρχικά παρέμεινε στο πλευρό του Αλή και κατόπιν απομακρύνθηκε. Στην Επανάσταση συμμετείχε στις επιχειρήσεις της δυτικής Ελλάδας, ενώ διεκδικούσε το αρματολίκι των Αγράφων. Εδώ βρίσκεται μια πραγματική ανθρώπινη αντίφαση: ο εθνικός αγώνας και η προσωπική επιδίωξη δεν εμφανίστηκαν ως δύο απολύτως χωριστές ζωές. Συνυπήρχαν. Το σημαντικό ερώτημα είναι πώς μεταβλήθηκε η σχέση τους και πότε το συλλογικό καθήκον άρχισε να υπερισχύει της τοπικής εξουσίας.

Ο Δημήτριος Αινιάν, γραμματέας και συμπολεμιστής του στα τελευταία χρόνια, δημοσίευσε τη βιογραφία του το 1834. Η πρώτη έκδοση καταγράφεται στην ψηφιακή βιβλιοθήκη Ανέμη του Πανεπιστημίου Κρήτης. Πρόκειται για κοντινή μαρτυρία, όχι για αδιάφορη παρατήρηση. Ο συγγραφέας θαύμαζε τον αρχηγό του. Η εγγύτητα τού έδινε πληροφορίες για τις επιχειρήσεις που έζησε, αλλά δεν τον έκανε αυτόπτη μάρτυρα της γέννησης ή κάθε προγενέστερης κίνησης. Το είδος της πηγής καθορίζει και το βάρος της.

Η αφιέρωση του Αινιάν απευθύνεται στους συναγωνιστές που στήριξαν τον Καραϊσκάκη και μοιράστηκαν τους κινδύνους του. Αυτό είναι ένα ουσιαστικό αντίβαρο στην εικόνα του μοναχικού σωτήρα. Οι άνδρες που κρατούσαν ταμπούρια, οι άνθρωποι που μετέφεραν εφόδια και οι κάτοικοι που παρείχαν πληροφορίες δεν ήταν διακοσμητικό φόντο. Η στρατηγική ικανότητα αποκτούσε αποτέλεσμα μόνο όταν άλλοι άνθρωποι μπορούσαν και ήθελαν να την υπηρετήσουν. Η συλλογική συμβολή δεν μειώνει έναν μεγάλο αρχηγό· εξηγεί γιατί μπόρεσε να γίνει μεγάλος.

Στον πρόλογο της πρώτης έκδοσης ο Αινιάν καλούσε τους αναγνώστες να του στείλουν διορθώσεις συνοδευμένες από αποδείξεις, αν είχαν εντοπίσει λάθη που αδικούσαν πρόσωπα. Η πρόσκληση σώζεται στη μεταγραφή της έκδοσης του 1903. Είναι μια σπάνια και χρήσιμη λεπτομέρεια: ένας άνθρωπος κοντά στον ήρωα δεν θεωρούσε τη δική του αφήγηση ανεπίδεκτη ελέγχου. Ο σεβασμός στη μνήμη συνοδευόταν από δημόσια δυνατότητα αντίρρησης. Αυτό το μέτρο αξίζει περισσότερο από μια ακόμη ανεξακρίβωτη πολεμική ατάκα.

Παράλληλα με τις συγκρούσεις, ο Καραϊσκάκης αντιμετώπιζε σοβαρή ασθένεια, που η ιστοριογραφία συνδέει με τη φυματίωση. Το 1823 κατέφυγε στα Επτάνησα για την υγεία του. Η παρουσία του εκεί και η ασθένεια εξετάζονται χωριστά στα πρακτικά «Ο Γεώργιος Καραϊσκάκης και η εποχή του», έκδοση της Βουλής το 2024. Η αρρώστια δεν είναι απλώς ένας τρόπος να γίνει το πορτρέτο συγκινητικό. Σήμαινε ότι η αντοχή του είχε όρια, ότι οι μετακινήσεις και οι αποφάσεις του επηρεάζονταν και από ένα σώμα που δεν μπορούσε να υπακούει αδιάκοπα στη βούλησή του.

Η ανδρεία του γίνεται κατανοητή ακριβώς μέσα από αυτά τα όρια. Δεν γεννήθηκε υπεράνθρωπος, ούτε είχε εξασφαλισμένο τέλος. Η σωματική αδυναμία, η αμφισβήτηση της καταγωγής και η εξάρτηση από συμμάχους δεν εξαφάνισαν την ικανότητά του να δρα. Ένας νέος αναγνώστης μπορεί να δει εδώ κάτι βαθύτερο από την απαίτηση να μιμηθεί τη βία μιας άλλης εποχής: η δύσκολη αρχή δεν καταδικάζει έναν άνθρωπο σε ασήμαντη ζωή. Η ευθύνη αρχίζει όταν αποφασίζει ποιον σκοπό θα υπηρετήσει με τις δυνατότητες που πραγματικά διαθέτει.

Η καταδίκη, η αμνηστία και οι επιστολές για το ψωμί

Το 1824 η διαφωνία με τον Αλέξανδρο Μαυροκορδάτο έφθασε στη δίκη. Οι ανταγωνισμοί για το αρματολίκι των Αγράφων και για τον έλεγχο της δυτικής Στερεάς είχαν γίνει μέρος μιας ευρύτερης σύγκρουσης μεταξύ τοπικών αρχηγών και επαναστατικής διοίκησης. Ο Καραϊσκάκης αντιμετώπισε κατηγορία προδοσίας και καταδικάστηκε. Η κατηγορία είναι ιστορικό γεγονός ως προς το ότι διατυπώθηκε και οδήγησε σε συγκεκριμένη πολιτική αποκήρυξη. Δεν αρκεί όμως να επαναλάβουμε τη λέξη «προδότης» σαν να κλείνει μόνη της την έρευνα για τις προθέσεις και τις πράξεις του.

Ο Μαυροκορδάτος επιδίωκε τη συγκρότηση μιας διοίκησης που θα μπορούσε να κατευθύνει τον πόλεμο και να διεκδικήσει ευρωπαϊκή υποστήριξη. Οι οπλαρχηγοί διέθεταν δικές τους δυνάμεις και τοπικές βάσεις. Αυτή η διαφορά δεν ήταν μια απλή σύγκρουση καλών στρατιωτικών με κακούς πολιτικούς. Χωρίς δημόσια διοίκηση ο Αγώνας κινδύνευε να μείνει ασύνδετη δράση σωμάτων. Χωρίς τους ανθρώπους που γνώριζαν και υπερασπίζονταν την περιοχή, οι αποφάσεις της διοίκησης μπορούσαν να παραμείνουν χαρτί. Το πρόβλημα ήταν πώς θα συγκροτούνταν κοινή εξουσία χωρίς να μετατρέπονται οι διαφωνίες σε εξόντωση αντιπάλων.

Η σύγχρονη ιστορική έρευνα επισημαίνει ότι οι διαπραγματεύσεις των ένοπλων αρχηγών με αντίπαλα σώματα πρέπει να εξετάζονται μέσα στις πρακτικές της εποχής. Δεν ήταν όλες απόδειξη αλλαγής στρατοπέδου. Ούτε όμως ήταν όλες αθώες ή συμβατές με έναν κοινό πολεμικό σχεδιασμό. Η σωστή ερώτηση αφορά το περιεχόμενο, τον χρόνο και τις συνέπειες μιας επικοινωνίας. Αντί να αθωώνουμε αυτομάτως κάθε πράξη ενός μετέπειτα ήρωα, χρειάζεται να αναγνωρίζουμε ότι το πολιτικό βάρος των επιλογών του μεγάλωνε όσο η Επανάσταση αποκτούσε ενιαίες απαιτήσεις και θεσμούς.

Η καταδίκη του δεν υπήρξε η τελευταία λέξη. Το καλοκαίρι του 1824 αμνηστεύτηκε και επέστρεψε στην αναγνωρισμένη στρατιωτική δράση. Την αμνηστία καταγράφουν οι ερευνητικές βιογραφίες. Η ιστορική στροφή έχει σημασία επειδή δείχνει ότι ακόμη και μια σκληρή σύγκρουση δεν κατέστρεψε οριστικά τη δυνατότητα συνεργασίας. Η διοίκηση χρειαζόταν τις ικανότητές του, ενώ εκείνος χρειαζόταν μια ευρύτερη νομιμοποίηση από το δικό του σώμα. Η επανασύνδεση δεν εξαφάνισε το παρελθόν· έδωσε χώρο για διαφορετικές πράξεις στο μέλλον.

Έχει, ωστόσο, σημασία να μη σταματήσει η βιογραφία στην αδικία που υπέστη. Ο Καραϊσκάκης συνδέθηκε με το δίκτυο του Ιωάννη Κωλέττη και στις εμφύλιες συγκρούσεις τάχθηκε με την κυβερνητική πλευρά. Δεν έμεινε έξω από τις παρατάξεις σαν αμόλυντος κριτής όλων των άλλων. Ο ίδιος άνθρωπος που μπορούσε να συγκρουστεί με την πολιτική εξουσία συμμετείχε σε πολιτικές συμμαχίες. Αυτή η εμπλοκή απαιτεί να εξετάζουμε και τη δική του ευθύνη. Η ιστορική δικαιοσύνη δεν είναι δικαιολογία για να μεταφέρουμε κάθε δύσκολο επεισόδιο αποκλειστικά στους αντιπάλους του.

Ο Αγώνας υπέφερε από τον διχασμό επειδή ο χρόνος, τα χρήματα και οι στρατιωτικές δυνάμεις δεν ήταν απεριόριστα. Μια εμφύλια σύγκρουση χρησιμοποιούσε ανθρώπους που θα χρειάζονταν απέναντι στον εξωτερικό αντίπαλο. Δημιουργούσε και τραύματα εμπιστοσύνης που δεν έκλειναν με την επόμενη διαταγή. Η διαδρομή του Κολοκοτρώνη από τη φυλάκιση στην επιστροφή στον πόλεμο φωτίζει διαφορετική πλευρά της ίδιας κρίσης. Δεν πρέπει να εξισώσουμε τις θέσεις των δύο ανδρών, αλλά να δούμε πόσο ακριβά κόστιζε η διάσπαση ενός κοινού σκοπού.

Η εμφάνιση του Ιμπραήμ στην Πελοπόννησο όξυνε την ανάγκη στρατιωτικής συνεργασίας. Ο Καραϊσκάκης πολέμησε και εκεί, όμως δεν ήταν κάθε επιχείρηση επιτυχία. Η μάχη στο Κρεμμύδι το 1825 κατέληξε σε ήττα των ελληνικών δυνάμεων. Η αποτυχία θυμίζει ότι η προσωπική τόλμη δεν υποκαθιστούσε την οργάνωση και ότι η εμπειρία ενός οπλαρχηγού δεν ακύρωνε την ισχύ του αντιπάλου. Ο βιογραφικός θαυμασμός γίνεται επιφανειακός όταν κρατά μόνο τις νίκες και αφήνει τον αναγνώστη να πιστεύει πως η ήττα ήταν αδύνατη όσο βρισκόταν ο ήρωας στο πεδίο.

Η επιστροφή στη Στερεά τον έφερε μπροστά στο Μεσολόγγι και στην ανάγκη να στηριχθούν οι πολιορκημένοι. Η τελική πτώση της πόλης το 1826 άλλαξε τη στρατηγική κατάσταση. Η οθωμανική πίεση μετακινήθηκε προς την Αθήνα και την Ακρόπολη. Η επανάσταση στη Ρούμελη αντιμετώπιζε κίνδυνο αποσύνθεσης. Πίσω από τις κινήσεις στους χάρτες βρίσκονταν κοινότητες που έπρεπε να αποφασίσουν αν θα συνεχίσουν να αντιστέκονται, οικογένειες που είχαν χάσει πόρους και στρατιώτες που δεν μπορούσαν να πολεμούν χωρίς στοιχειώδη υποστήριξη.

Μέσα σε αυτή την κρίση αποκτά ιδιαίτερο βάρος η επιστολή της 26ης Απριλίου 1826. Το αποθετήριο της Ακαδημίας Αθηνών την καταγράφει από το στρατόπεδο των Κραββάρων. Η περιγραφή αναφέρει προειδοποίηση για απώλεια της Ρούμελης αν δεν σταλούν τροφές εντός δεκαπέντε ημερών και αγανάκτηση για ανεκπλήρωτες υποσχέσεις. Ο παραλήπτης εμφανίζεται σε αγκύλες ως [Ιωάννης Κωλέττης], δηλαδή η ταυτοποίησή του είναι αρχειακή απόδοση. Η λεπτομέρεια αυτή χρειάζεται να παραμείνει ορατή, γιατί άλλο πράγμα είναι ένα σωζόμενο γράμμα και άλλο η βεβαιότητα για κάθε στοιχείο της καταχώρισής του.

Η επιστολή δεν αποδεικνύει πόσοι άνθρωποι πεινούσαν ούτε ποιο φορτίο τελικά έφθασε. Αποδεικνύει όμως ότι η ανάγκη εφοδιασμού παρουσιαζόταν ως επείγουσα και ότι ένας αρχηγός απέδιδε συγκεκριμένη ευθύνη για την καθυστέρηση. Εδώ ο πατριωτισμός αποκτά υλικό περιεχόμενο. Δεν είναι μόνο η προθυμία να επιτεθείς. Είναι και η απαίτηση να φθάσει η τροφή στους άνδρες που καλούνται να κρατήσουν μια περιοχή. Η διοικητική υπόσχεση κρίνεται από το αν μπορεί να γίνει πραγματική υποστήριξη πριν τελειώσει η αντοχή των ανθρώπων.

Στις 23 Ιουνίου 1826 μια δεύτερη αρχειακή καταχώριση σημειώνει αίτημα του Καραϊσκάκη για δάνειο 1.000 γροσίων, πάλι προς παραλήπτη που αποδίδεται ως [Κωλέττης]. Δεν γνωρίζουμε από την περιγραφή αν το δάνειο δόθηκε ή πού θα κατευθυνόταν κάθε ποσό. Δεν μετατρέπουμε τα γρόσια σε σημερινά ευρώ με αυθαίρετη ισοτιμία. Το έγγραφο φωτίζει, ωστόσο, μια βασική πλευρά της εξάρτησης: ο αρχηγός δεν διέθετε απεριόριστη οικονομική αυτονομία. Η πρόσβαση στους πόρους ήταν κομμάτι της στρατιωτικής και πολιτικής του δράσης.

Αυτές οι δύο επιστολές προστατεύουν τη μνήμη του από μια βολική παρανόηση. Η ιστορία ενός στρατοπέδου δεν γράφεται μόνο με ξίφη και μεγάλα λόγια. Γράφεται με ψωμί, δανεισμό, μεταφορές, χρόνο και ανθρώπους που πρέπει να απαντήσουν σε αιτήματα. Η σύγχρονη αναλογία δεν είναι ότι κάθε καθυστέρηση αποτελεί προδοσία. Είναι ότι μια δημόσια δέσμευση αποκτά αξία μόνο όταν συνδέεται με διαθέσιμα μέσα και σαφή ευθύνη. Ο άνθρωπος που εκτίθεται στον κίνδυνο δικαιούται να γνωρίζει ποιος θα εκπληρώσει όσα του υποσχέθηκαν.

Αράχοβα και Ρούμελη: η στρατηγική που χρειάστηκε πολλούς ανθρώπους

Όταν ανέλαβε την αρχιστρατηγία της Στερεάς, το 1826, ο Καραϊσκάκης δεν βρέθηκε μπροστά σε ένα εύκολο μέτωπο που περίμενε απλώς έναν ικανό διοικητή. Ο Κιουταχής είχε ισχυρή παρουσία και η Ακρόπολη βρισκόταν υπό πολιορκία. Η ελληνική δύναμη έπρεπε να συγκεντρωθεί και να αποκτήσει συνοχή σε συνθήκες αβεβαιότητας. Η σημασία της ανάθεσης είναι ότι η προσωπική του επιρροή συνδέθηκε πλέον με αναγνωρισμένη περιφερειακή ευθύνη. Το ζητούμενο ήταν να δημιουργήσει αποτέλεσμα για τη Ρούμελη, όχι να αποκαταστήσει μόνο τη δική του θέση στα Άγραφα.

Η στρατηγική του στηρίχθηκε στην προσβολή των δρόμων εφοδιασμού και στη μεταφορά της πίεσης πίσω από το κύριο οθωμανικό μέτωπο. Αν ο αντίπαλος χρειαζόταν δυνάμεις για να προστατεύσει τις επικοινωνίες του, δεν θα μπορούσε να τις διαθέσει όλες στην πολιορκία. Αν οι περιοχές που είχαν υποταχθεί ξαναέβλεπαν δυνατότητα αντίστασης, η ελληνική παρουσία θα αποκτούσε μεγαλύτερο βάθος. Αυτή ήταν η ουσία του αντιπερισπασμού. Δεν ήταν φυγή από την Αθήνα, αλλά προσπάθεια να αλλάξει τις συνθήκες μέσα στις οποίες πολεμούσε ο αντίπαλος για την Αθήνα.

Η διαφορά φαίνεται καθαρά όταν συγκρίνουμε έναν κατάλογο μαχών με τη λογική που τις συνδέει. Αράχοβα, Τουρκοχώρι και Δίστομο δεν ήταν διαδοχικές ευκαιρίες να αποδειχθεί ένας προσωπικός ηρωισμός. Εντάσσονταν σε επιχειρήσεις που περιόριζαν την ελευθερία κίνησης των οθωμανικών δυνάμεων και επέτρεπαν στην Επανάσταση να παραμένει ενεργή στη Στερεά. Το αποτέλεσμα κάθε σύγκρουσης είχε αξία και πέρα από τον τόπο της. Η στρατηγική ικανότητα του Καραϊσκάκη αναγνωρίζεται όταν βλέπουμε αυτή τη σύνδεση, όχι όταν προσθέτουμε έναν ακόμη απίθανο αριθμό αντιπάλων που δήθεν νίκησε μόνος.

Η Αράχοβα ήταν ιδιαίτερα σημαντική λόγω της θέσης της στον ορεινό χώρο της Βοιωτίας. Τον Νοέμβριο του 1826 ο Καραϊσκάκης κινήθηκε ώστε να εμποδίσει την πορεία οθωμανικού σώματος προς τα Σάλωνα. Η Επιτροπή «Ελλάδα 2021» καταγράφει τις κινήσεις που προηγήθηκαν και την τελική έξοδο των αντιπάλων στις 24 Νοεμβρίου. Οι ακριβείς ημέρες των πρώτων μετακινήσεων εμφανίζονται διαφορετικά σε συνοπτικές αφηγήσεις. Η βεβαιότητα βρίσκεται στη μάχη του Νοεμβρίου και στην αποφασιστική ελληνική νίκη, όχι στην αυθαίρετη συμφιλίωση κάθε ημερομηνίας.

Το ορεινό πεδίο και οι δυσμενείς καιρικές συνθήκες επηρέασαν σοβαρά τους εγκλωβισμένους αντιπάλους. Η θέση, οι οχυρώσεις και ο περιορισμός της εξόδου είχαν πρακτικό βάρος. Η μάχη δεν ήταν μια καθαρή αναμέτρηση θάρρους όπου η πιο γενναία πλευρά απλώς επικράτησε. Χρειάστηκε προετοιμασία και συνεργασία διαφορετικών σωμάτων. Χρειάστηκε επίσης να παραμείνουν οι άνδρες στις θέσεις τους όταν η κόπωση και το κρύο δοκίμαζαν την αντοχή τους. Η στρατιωτική νίκη είναι κατανοητή όταν θυμόμαστε αυτές τις συγκεκριμένες απαιτήσεις.

Οι ελληνικές δυνάμεις δεν αποτελούνταν μόνο από άνδρες μιας περιοχής ή αποκλειστικά από προσωπικούς ακολούθους του αρχηγού. Στις εκπαιδευτικές ιστορικές παρουσιάσεις καταγράφεται η συμμετοχή πολεμιστών από διαφορετικά μέρη του ελληνικού χώρου. Ο Καραϊσκάκης είχε την ευθύνη να κάνει αυτές τις δυνάμεις να ενεργήσουν μαζί. Εδώ βρίσκεται μια ουσιαστική μορφή ένωσης: άνθρωποι με διαφορετικούς καπεταναίους και συμφέροντα χρειάστηκε να δεχθούν μια κοινή επιχειρησιακή κατεύθυνση. Η ενότητα δεν ήταν ένα συναίσθημα που προϋπήρχε χωρίς προσπάθεια. Ήταν αποτέλεσμα ηγεσίας, συμφωνίας και κοινής έκθεσης στον κίνδυνο.

Στην Αράχοβα υπήρξε και απόπειρα συνθηκολόγησης, που δεν κατέληξε σε συμφωνία. Η τελική έξοδος των οθωμανικών δυνάμεων κατέληξε σε βαριές απώλειες. Δεν χρειάζεται να υιοθετήσουμε έναν μοναδικό αριθμό νεκρών για να κατανοήσουμε τη σημασία της νίκης. Οι αριθμοί στις πολεμικές αναφορές έχουν διαφορετικό σκοπό και δεν αποτελούν πάντοτε ανεξάρτητη καταμέτρηση. Ακόμη περισσότερο, οι αφηγήσεις για τρόπαια από σώματα αντιπάλων απαιτούν προσεκτικό έλεγχο. Δεν μετατρέπονται σε θέαμα για να προκαλέσουν εύκολο θαυμασμό στον σημερινό αναγνώστη.

Ο πόλεμος της Επανάστασης είχε αγριότητα που μια έντιμη ιστορία δεν μπορεί να εξωραΐσει. Η αναγνώριση του απελευθερωτικού σκοπού δεν σημαίνει ότι κάθε πολεμική πρακτική γίνεται πρότυπο για σήμερα. Μπορούμε να θαυμάζουμε την αντοχή, την οργανωτική ευφυΐα και την προσφορά του Καραϊσκάκη χωρίς να παρουσιάζουμε τη βία ως παιδαγωγικό ιδανικό. Το πατριωτικό νόημα βρίσκεται στην υπεράσπιση της ελευθερίας και στο προσωπικό κόστος που αναλήφθηκε γι’ αυτήν. Δεν χρειάζεται να στηριχθεί στην απόλαυση της καταστροφής του αντιπάλου.

Η νίκη ενίσχυσε το ηθικό και έδειξε ότι η Επανάσταση στη Στερεά δεν είχε τελειώσει μετά το Μεσολόγγι. Αυτό δεν ισοδυναμούσε με οριστική λύση του πολέμου. Η Ακρόπολη παρέμενε πολιορκημένη και η κατάσταση μπορούσε να αλλάξει. Η ισχύς μιας επιτυχίας ήταν ότι παρήγαγε χρόνο και δυνατότητα νέων κινήσεων. Ο Καραϊσκάκης αξιοποίησε την επιτυχία για τη συνέχεια των επιχειρήσεων. Η διάκριση ανάμεσα σε σημαντική νίκη και εξασφαλισμένη τελική σωτηρία βοηθά να κατανοήσουμε γιατί οι αποφάσεις των επόμενων μηνών παρέμειναν τόσο κρίσιμες.

Η δράση στο Δίστομο και οι άλλες επιχειρήσεις στις αρχές του 1827 συνέχισαν να δυσκολεύουν τις οθωμανικές κινήσεις. Η αποτίμηση δεν πρέπει να αποδίδει σε έναν άνδρα κάθε επιμέρους επιτυχία. Άλλοι οπλαρχηγοί και τα σώματά τους κρατούσαν θέσεις, ενώ εκείνος μετακινούνταν. Ένας στρατιωτικός αρχηγός δείχνει την αξία του και με το πώς μοιράζει την ευθύνη. Αν η δράση των συνεργατών εξαφανιστεί, χάνεται και το πραγματικό μέτρο της δικής του οργανωτικής ικανότητας. Το έργο του ήταν μεγαλύτερο από την προσωπική του παρουσία σε ένα ταμπούρι.

Η σχέση του με τους στρατιώτες δεν περιγράφεται μόνο με τη λέξη «αγαπητός». Οι κοντινές μαρτυρίες συνδέουν την επιρροή του με τη συμμετοχή στον κίνδυνο, την αναγνώριση της ανδρείας και την έγνοια για τις ανάγκες των σωμάτων. Παράλληλα, η απότομη γλώσσα και η οξυθυμία αποτελούν μέρος του χαρακτήρα που παραδίδεται. Το χαρισματικό πρόσωπο δεν είναι κατ’ ανάγκην εύκολος άνθρωπος. Το ουσιαστικό είναι αν η επιρροή του μετατρεπόταν σε κοινή δράση και αν μπορούσε να αναγνωρίσει την αξία άλλων αντί να χρησιμοποιεί την ομάδα ως προσωπικό σκηνικό. Ο Γεώργιος Γαζής, παλιός συνεργάτης του, διατύπωνε το κέντρο της ηγεσίας του ως εξής: «Βάσιν είχε το πώς να κερδαίνη την αγάπην και σέβας των στρατευμάτων». Η φράση παρατίθεται στην επανέκδοση της βιογραφίας από τον Βλαχογιάννη και είναι αξιολόγηση συγκεκριμένου μάρτυρα.

Η ιστορική προσέγγιση χρειάζεται επίσης να ξεχωρίζει την προσωπική του φωνή από τον μεταγενέστερο λαϊκό θρύλο. Κυκλοφορούν πολλές αθυρόστομες ατάκες με το όνομά του. Μερικές καταγράφονται σε παλιές συλλογές ανεκδότων, άλλες αναπαράγονται χωρίς σαφή διαδρομή. Η μεγάλη διάδοσή τους δεν αποδεικνύει ότι ειπώθηκαν ακριβώς έτσι και σε συγκεκριμένη στιγμή. Μια ρήση μπορεί να εκφράζει τη λαϊκή εικόνα ενός προσώπου, ακόμη και όταν η ιστορική της γνησιότητα παραμένει αβέβαιη. Αυτό πρέπει να λέγεται καθαρά.

Σήμερα η μορφή του προσφέρει ένα απαιτητικό παράδειγμα για τη σχέση ευθύνης και αναγνώρισης. Ηγέτης δεν γίνεται όποιος επικαλείται περισσότερο την πατρίδα, αλλά όποιος μπορεί να συνδέσει στόχο, ανθρώπους και μέσα. Η επιστολή για την τροφή και το σχέδιο για τον ανεφοδιασμό του αντιπάλου φωτίζουν δύο όψεις της ίδιας σκέψης: ο πόλεμος εξαρτιόταν από τις πραγματικές συνθήκες ζωής των σωμάτων. Η σύγκριση με τη σημερινή διοίκηση αφορά την υποχρέωση να γνωρίζεις το πεδίο και να στηρίζεις έμπρακτα όσους καλούνται να αναλάβουν βάρος.

Η πορεία του Μακρυγιάννη από τον πόλεμο στη διεκδίκηση Συντάγματος δείχνει ότι η ελευθερία δεν εξαντλήθηκε στην πολεμική επιτυχία. Χρειάστηκε να μετατραπεί σε δημόσιους κανόνες και δικαιώματα. Ο Καραϊσκάκης δεν πρόλαβε να ζήσει αυτή τη μεταγενέστερη φάση του κράτους. Δεν μπορούμε να του αποδώσουμε θέσεις για κάθε σημερινή πολιτική σύγκρουση. Μπορούμε όμως να αναγνωρίσουμε ότι οι άνθρωποι που έδωσαν δυνατότητα ανεξαρτησίας μάς άφησαν και την ευθύνη να κρίνουμε πώς χρησιμοποιείται αυτή η δυνατότητα.

Φάληρο: το τελευταίο τραύμα και η ευθύνη της μνήμης

Η επιστροφή του Καραϊσκάκη στην Αττική το 1827 έφερε τη δράση του κοντά στην πιο κρίσιμη εκκρεμότητα: τη σωτηρία της Ακρόπολης. Στο στρατόπεδο του Κερατσινίου και στην περιοχή του Φαλήρου συγκεντρώθηκαν διαφορετικές δυνάμεις. Η επαναστατική διοίκηση είχε αναθέσει την ανώτατη στρατιωτική ευθύνη στον Ρίτσαρντ Τσώρτς και τη ναυτική στον Τόμας Κόχραν. Ο Καραϊσκάκης δεν ενεργούσε πλέον μόνο μέσα στις δικές του επιλογές. Έπρεπε να συνεργαστεί σε σχέδιο με ανώτερη πολιτική και στρατιωτική νομιμοποίηση, ενώ η προσωπική του εμπειρία οδηγούσε σε διαφορετικές εκτιμήσεις.

Η διαφωνία αφορούσε τον τρόπο με τον οποίο θα αντιμετωπίζονταν οι δυνάμεις του Κιουταχή. Οι ερευνητικές παρουσιάσεις αντιπαραβάλλουν τη μέθοδο συνεχών επιθέσεων από οχυρωμένες θέσεις, που συνδέεται με τον Καραϊσκάκη, με την πίεση για άμεση επιχείρηση. Η σύγκρουση αυτή δεν πρέπει να μετατραπεί αυτομάτως σε απόδειξη ξένου σχεδίου εξόντωσης. Μπορεί να εξεταστεί ως ζήτημα στρατηγικής, διοίκησης και γνώσης του πεδίου. Η μεταγενέστερη ήττα επιτρέπει αυστηρή κριτική στις αποφάσεις· δεν αποδεικνύει από μόνη της την κρυφή πρόθεση κάθε εμπλεκομένου.

Στις 22 Απριλίου μια συμπλοκή εξελίχθηκε σε σοβαρή σύγκρουση. Ο Καραϊσκάκης, που αντιμετώπιζε πρόβλημα υγείας, βρέθηκε στο πεδίο και τραυματίστηκε. Πέθανε στις 23 Απριλίου 1827. Αυτή είναι η σταθερή χρονολογική ακολουθία που καταγράφεται στο ερευνητικό λήμμα του Παντείου και στο εκπαιδευτικό υλικό του Υπουργείου Παιδείας. Οι ημερομηνίες ακολουθούν τη συμβατική ελληνική ιστορική χρονολόγηση. Η αφήγηση του τελευταίου εικοσιτετραώρου χρειάζεται να κρατήσει τον πυρήνα των μαρτυριών, χωρίς να προσθέσει σκέψεις, διαλόγους ή κινήσεις που δεν βεβαιώνονται.

Ο Μακρυγιάννης περιγράφει ότι τον συμβούλευσε να απομακρυνθεί ώστε να σταματήσει η σύγκρουση και λίγο αργότερα πληροφορήθηκε τον τραυματισμό του. Στη μαρτυρία που αποδίδεται στα νέα ελληνικά στο σχολικό κεφάλαιο «Οι αγώνες του Καραϊσκάκη», ο ετοιμοθάνατος αρχηγός καλεί τους άλλους να μείνουν ενωμένοι και να στηρίξουν την πατρίδα. Πρόκειται για μαρτυρία συμπολεμιστή σε απομνημονεύματα, όχι για ηχογραφημένη τελευταία φράση. Το νόημα είναι ισχυρό χωρίς να προσποιούμαστε ότι γνωρίζουμε κάθε λέξη με απόλυτη ακρίβεια.

Το ποιος πυροβόλησε τον Καραϊσκάκη δεν έχει αποδειχθεί με τρόπο που να επιτρέπει ασφαλή ονομαστική απόδοση. Οι αφηγήσεις και οι μεταγενέστερες υποθέσεις διαφέρουν. Το Μουσείο Νεοελληνικής Τέχνης της Ρόδου, μέσω SearchCulture, αναγνωρίζει ρητά τη διαφωνία των πηγών, παρουσιάζοντας χαρακτικό του Παναγιώτη Γράββαλου για τον τραυματισμό. Η εικόνα αποτυπώνει μια καλλιτεχνική πρόσληψη του γεγονότος. Δεν είναι αποδεικτικό μέσο για τη φορά της σφαίρας ή την ταυτότητα του δράστη.

Υποθέσεις για ελληνικό χέρι ή πολιτική δολοφονία μπορούν να αποτελέσουν αντικείμενο ιστορικής συζήτησης, εφόσον εξετάζονται τα τεκμήρια που τις στηρίζουν. Δεν μπορούν να εμφανιστούν ως λυμένο έγκλημα επειδή ταιριάζουν σε μια δραματική αφήγηση. Ούτε η διαφωνία του με μια στρατιωτική απόφαση αποδεικνύει ότι όποιος επέμενε σε αυτήν επιθυμούσε τον θάνατό του. Η αβεβαιότητα εδώ είναι σοβαρή. Η αναγνώρισή της προστατεύει τόσο τη μνήμη του ίδιου όσο και την ιστορία από ένα συμπέρασμα που μπορεί να επαναληφθεί χιλιάδες φορές χωρίς να αποκτήσει περισσότερη βάση.

Η απώλεια του αρχηγού έπληξε το ηθικό των ελληνικών δυνάμεων. Η επιχείρηση στον Ανάλατο που ακολούθησε κατέληξε σε βαριά ήττα και η Ακρόπολη παραδόθηκε. Δεν είναι σωστό να παρουσιάζεται ο θάνατος ως μοναδική αιτία όλων των επόμενων αποτυχιών. Η στρατηγική, η διάταξη των δυνάμεων, η ισχύς του αντιπάλου και η διοικητική συνοχή είχαν δικό τους βάρος. Είναι όμως εύλογο να αναγνωριστεί ότι χάθηκε ένας άνθρωπος με μεγάλη εμπειρία και ιδιαίτερη επιρροή ακριβώς τη στιγμή που η κοινή δράση απαιτούσε αποφασιστική καθοδήγηση.

Ο Καραϊσκάκης τάφηκε στη Σαλαμίνα. Το 1835 τα λείψανά του και άλλων πεσόντων μεταφέρθηκαν στο Φάληρο και τοποθετήθηκαν σε μνημείο. Η τελετή συνέπεσε με τη δημόσια εδραίωση της βασιλείας του Όθωνα. Η μεταφορά των οστών δεν ήταν μόνο οικογενειακή υπόθεση πένθους. Έδινε στον χώρο συγκεκριμένη ιστορική ταυτότητα και συνέδεε τη νέα κρατική εξουσία με τη θυσία των αγωνιστών. Η μνήμη αποκτούσε υλική μορφή, αλλά μαζί της εμφανιζόταν και το ερώτημα ποιος είχε το δικαίωμα να την οργανώνει και να την ερμηνεύει.

Η εικονογραφία βοηθά να παρακολουθήσουμε αυτή τη μεταβολή. Η Εθνική Πινακοθήκη καταγράφει το σχέδιο του Καρλ Κρατσάιζεν του 1827, μολύβι σε χαρτί. Είναι τεκμήριο κοντά στην εποχή του προσώπου. Το 1829 ο Κωνσταντίνος Παπαδημητρίου φιλοτέχνησε ζωγραφισμένη ξύλινη μορφή, που η Πινακοθήκη παρουσιάζει ως έργο λαϊκού τεχνίτη. Η επιγραφή της δηλώνει και τον δημιουργό της. Ο ήρωας είχε ήδη γίνει μορφή δημόσιας μνήμης, αλλά τα έργα αυτά διατηρούσαν διαφορετικές τεχνικές και διαφορετικό τρόπο να τον κάνουν ορατό.

Το πορτρέτο του Διονυσίου Τσόκου του 1861, που φυλάσσεται στο Εθνικό Ιστορικό Μουσείο, ανήκει σε μεταγενέστερη φάση. Ένας πίνακας του 1861 δεν είναι φωτογραφία του πολεμιστή λίγο πριν από το Φάληρο. Το έργο έχει δική του ιστορική αξία ως επιλογή μορφής και μνήμης. Η διάκριση αυτή χρειάζεται και στα σημερινά εικαστικά πορτρέτα: μπορούν να μας βοηθήσουν να προσεγγίσουμε το πρόσωπο, αρκεί να δηλώνεται καθαρά ότι είναι αναπαραστάσεις και να μην αποκτούν ψεύτικη αυθεντικότητα.

Η σύγχρονη ιστορική έρευνα δεν καταστρέφει τον ήρωα όταν εξετάζει τη διαδρομή του πριν από τις μεγάλες νίκες. Τον αποκαθιστά ως άνθρωπο ικανό να αλλάζει, να μαθαίνει και να αναλαμβάνει ευρύτερη ευθύνη. Στον συλλογικό τόμο της Βουλής του 2024 συνυπάρχουν μελέτες για την παιδική μοίρα, την ασθένεια, τη στρατιωτική ηγεσία, τη δίκη και τη μνήμη του. Η ύπαρξη διαφορετικών ερευνητικών ερωτημάτων δείχνει ότι το ιστορικό πρόσωπο δεν εξαντλείται σε μία τιμητική φράση. Όσο περισσότερα κατανοούμε, τόσο λιγότερο χρειαζόμαστε υπερβολές.

Η δική μας ειρηνική ευθύνη μπορεί να αρχίσει από μια συγκεκριμένη πράξη: να διαβάσουμε ένα αρχειακό έγγραφο μαζί με τη χρονολόγηση και την περιγραφή του, να επισκεφθούμε έναν χώρο μνήμης και να ζητήσουμε ακριβή τεκμηρίωση στις δημόσιες παρουσιάσεις του. Ένα σχολείο ή μια τοπική ομάδα μπορεί να αντιπαραβάλει την επιστολή για τα εφόδια με ένα πορτρέτο και μια μεταγενέστερη αφήγηση. Έτσι οι νέοι μαθαίνουν ότι η πατριωτική συνείδηση δεν απαιτεί να πιστεύουν οτιδήποτε κολακεύει το παρελθόν τους. Απαιτεί να μπορούν να αναγνωρίζουν την αληθινή προσφορά και να εξετάζουν υπεύθυνα τον ισχυρισμό.

Ο Καραϊσκάκης αξίζει θαυμασμό για την ικανότητα να συγκροτεί δύναμη σε συνθήκες κινδύνου, για τις νίκες που ξανάδωσαν δυνατότητα στη Ρούμελη και για το προσωπικό κόστος ενός αγώνα που δεν πρόλαβε να δει ολοκληρωμένο. Δεν χρειάζεται να τον κάνουμε αλάνθαστο για να νιώσουμε δέος. Η πιο απαιτητική τιμή είναι να κρατήσουμε μαζί την ανδρεία και την ευθύνη, τις επιτυχίες και τις αντιφάσεις, την ανάγκη ενότητας και το κόστος του διχασμού. Είμαστε έτοιμοι να κρίνουμε τις σημερινές δημόσιες υποσχέσεις με την ίδια σοβαρότητα που απαιτούσε εκείνο το γράμμα για την τροφή των πολεμιστών; Τα δικά σας συμπεράσματα.