Μίκης Θεοδωράκης: ο συνθέτης που έκανε την ποίηση φωνή ενός ολόκληρου λαού

Μίκης Θεοδωράκης: Από τη Χίο στη Μακρόνησο και στο Παρίσι

Γεννήθηκε στη Χίο στις 29 Ιουλίου 1925. Η οικογένεια μετακινούνταν συχνά λόγω της εργασίας του πατέρα του και ο ίδιος γνώρισε διαφορετικές περιοχές της Ελλάδας. Η βυζαντινή μουσική και το δημοτικό τραγούδι μπήκαν νωρίς στην ακοή του. Σπούδασε στο Ωδείο Αθηνών και αργότερα, από το 1954, στο Conservatoire του Παρισιού με δασκάλους τον Eugène Bigot και τον Olivier Messiaen.

Η μουσική εκπαίδευση διακόπηκε επανειλημμένα από την Ιστορία. Συμμετείχε στην Αντίσταση, συνελήφθη και βασανίστηκε. Στον Εμφύλιο φυλακίστηκε και εξορίστηκε στην Ικαρία και στη Μακρόνησο, όπου η υγεία του κλονίστηκε. Αυτά δεν είναι θρύλοι που προστέθηκαν αργότερα σε έναν διάσημο βίο. Τεκμηριώνονται στις χρονολογίες του εκδότη του και σε ιστορικά αρχεία.

Στο Παρίσι απέκτησε βαθιά συμφωνική παιδεία και διεθνή αναγνώριση. Όταν επέστρεψε στην Ελλάδα το 1960, δεν εγκατέλειψε αυτή τη γλώσσα. Τη συνάντησε με το μπουζούκι, το λαϊκό τραγούδι και τον ποιητικό λόγο. Η σύνθεση που προέκυψε άλλαξε το τι μπορούσε να θεωρείται υψηλή και λαϊκή τέχνη.

Όταν η ποίηση έγινε κοινή μνήμη

Με τον Επιτάφιο του Γιάννη Ρίτσου άνοιξε ένας νέος δρόμος για τη μελοποιημένη ποίηση. Ακολούθησαν έργα πάνω σε στίχους του Γιώργου Σεφέρη, του Οδυσσέα Ελύτη, του Ιάκωβου Καμπανέλλη, του Πάμπλο Νερούδα και άλλων δημιουργών. Το επίτευγμα δεν ήταν απλώς ότι η ποίηση έγινε πιο δημοφιλής. Έγινε συλλογική μνήμη, τραγούδι στο σπίτι, στη συναυλία, στην εξορία και στη διαδήλωση.

Το Άξιον Εστί, σε ποίηση του Οδυσσέα Ελύτη, ένωσε αφηγητή, ψάλτη, λαϊκό τραγουδιστή, χορωδία, συμφωνική ορχήστρα και λαϊκά όργανα. Η Ρωμιοσύνη του Ρίτσου έδωσε μουσική μορφή στη δοκιμασία και στην αντοχή. Το Μαουτχάουζεν του Καμπανέλλη μετέτρεψε τη μνήμη του στρατοπέδου σε έργο αγάπης και απώλειας που ξεπέρασε τα ελληνικά σύνορα.

Ο Ζορμπάς έγινε διεθνές σύμβολο μετά την ταινία του 1964, αλλά είναι λάθος να περιορίζεται ο Θεοδωράκης σε ένα συρτάκι. Συνέθεσε συμφωνίες, μπαλέτα, όπερες, ορατόρια, μουσική δωματίου, τραγούδια και κινηματογραφική μουσική. Η παγκόσμια απήχηση του Ζορμπά είναι μία πόρτα προς το έργο του, όχι ολόκληρο το δωμάτιο.

Η μεγάλη του τομή ήταν ότι δεν κατέβασε την ποίηση. Ανέβασε τη δημόσια ακρόαση μέχρι το ύψος της.

Η δικτατορία, η απαγόρευση και η πολιτική διαδρομή

Μετά το πραξικόπημα της 21ης Απριλίου 1967 ίδρυσε το Πατριωτικό Μέτωπο. Η μουσική του απαγορεύτηκε, ο ίδιος συνελήφθη και πέρασε από φυλακή, κατ' οίκον περιορισμό, εξορία στη Ζάτουνα και το στρατόπεδο του Ωρωπού. Το 1970, ύστερα από διεθνή κινητοποίηση προσωπικοτήτων της τέχνης, έφυγε στο Παρίσι. Οι συναυλίες του έγιναν δημόσια κατηγορία εναντίον της χούντας.

Μετά τη Μεταπολίτευση επέστρεψε στην Ελλάδα και συνέχισε ταυτόχρονα τη μουσική και την πολιτική παρουσία. Εξελέγη βουλευτής σε διαφορετικές περιόδους και από το 1990 έως το 1992 υπηρέτησε ως υπουργός άνευ χαρτοφυλακίου στην κυβέρνηση του Κωνσταντίνου Μητσοτάκη. Η διαδρομή από την κομμουνιστική Αριστερά σε συνεργασία με τη Νέα Δημοκρατία δεν χωρά σε εύκολη κομματική ετικέτα. Ο ίδιος τη συνέδεε με την εθνική συμφιλίωση, αλλά προκάλεσε βαθιές διαφωνίες.

Ιστορικό γεγονός είναι η αντιδικτατορική δράση και η πολιτική του διαδρομή. Σύγχρονη αξιολόγηση είναι το αν κάθε μεταγενέστερη θέση του υπηρέτησε τις αρχές που επικαλούνταν. Ορισμένες δημόσιες διατυπώσεις του, ιδιαίτερα για τους Εβραίους, ήταν απαράδεκτες και καταδικάστηκαν. Η αναγνώριση αυτής της σκοτεινής πλευράς δεν σβήνει το έργο του. Εμποδίζει όμως τη μετατροπή ενός σύνθετου ανθρώπου σε αψεγάδιαστο άγαλμα.

Η κληρονομιά που δεν πρέπει να γίνει τελετουργία

Ο Θεοδωράκης πέθανε στην Αθήνα στις 2 Σεπτεμβρίου 2021 και τάφηκε στον Γαλατά Χανίων. Η κληρονομιά του δεν βρίσκεται μόνο στις επετειακές συναυλίες. Βρίσκεται στην ιδέα ότι ένας λαός μπορεί να συναντήσει τη μεγάλη ποίηση χωρίς να του μιλούν αφ' υψηλού και ότι ο δημιουργός δεν είναι υποχρεωμένος να διαλέξει ανάμεσα στην αισθητική ποιότητα και στη δημόσια συμμετοχή.

Η Μαρία Κάλλας έκανε την όπερα ανθρώπινο δράμα. Ο Νίκος Καζαντζάκης μετέτρεψε την ελληνική αγωνία σε παγκόσμια λογοτεχνία. Ο Θεοδωράκης ένωσε ποίηση, ιστορική μνήμη και λαϊκή συμμετοχή σε μια κλίμακα που δύσκολα επαναλαμβάνεται.

Μπορεί η σημερινή Ελλάδα να ξαναδώσει στην τέχνη δημόσιο βάρος χωρίς να τη μετατρέψει σε κομματικό εργαλείο ή ακίνδυνο επετειακό στολίδι; Τα δικά σας συμπεράσματα.