Ιωάννης Καποδίστριας: ο κυβερνήτης που έχτισε κράτος από τα ερείπια και δολοφονήθηκε πριν το ολοκληρώσει

Ιωάννης Καποδίστριας: Ο γιατρός της Κέρκυρας που έμαθε να διοικεί μέσα στην αναταραχή

Γεννήθηκε στην Κέρκυρα τον Φεβρουάριο του 1776, έκτο παιδί του Αντώνιου-Μαρία Καποδίστρια και της Διαμαντίνας Γονέμη, σε αριστοκρατική και βαθιά θρησκευόμενη οικογένεια. Σπούδασε ιατρική στην Πάδοβα από το 1795 έως το 1797 και επέστρεψε ως ιατρός. Η νεότητά του δεν ήταν ανέφελη: το Μουσείο Καποδίστρια καταγράφει σοβαρό ατύχημα με άλογο το 1792 και την οικογενειακή σύγκρουση με τη γαλλική διοίκηση λίγα χρόνια αργότερα.

Στην Επτάνησο Πολιτεία απέκτησε την πρώτη εμπειρία πολιτικής και διοίκησης. Το 1801 συμμετείχε στην εφαρμογή του Συντάγματος και στην αποκατάσταση της τάξης στην Κεφαλονιά, το 1803 έγινε γραμματέας Επικρατείας για Εξωτερικά, Ναυτικά και Εμπόριο και αργότερα επιθεωρητής Εκπαίδευσης. Στη Λευκάδα, το 1807, γνώρισε μορφές του μελλοντικού Αγώνα, ανάμεσά τους τον Θεόδωρο Κολοκοτρώνη και τον Μάρκο Μπότσαρη. Πριν κυβερνήσει την Ελλάδα, είχε ήδη δει πόσο δύσκολα υπακούν οι τοπικές δυνάμεις σε έναν κοινό κανόνα.

Η Ρωσία, η Ελβετία και ο Έλληνας που γνώριζε πώς μιλούν οι αυτοκρατορίες

Το 1808 εγκαταστάθηκε στην Αγία Πετρούπολη και εισήλθε στη ρωσική διπλωματία. Η άνοδός του ήταν εντυπωσιακή: ανέλαβε αποστολές στα Βαλκάνια και στην Ελβετία και το 1816 μοιράστηκε με τον Καρλ Νέσελροντ το χαρτοφυλάκιο των Εξωτερικών της Ρωσικής Αυτοκρατορίας. Δεν ήταν «πρωθυπουργός της Ρωσίας», όπως συχνά αναπαράγεται, ούτε μοναδικός υπουργός με απόλυτη εξουσία. Ήταν όμως διπλωμάτης πρώτης γραμμής δίπλα στον τσάρο Αλέξανδρο Α΄.

Η αποστολή του στην Ελβετία το 1813 έως 1814 συνδέθηκε με την αναδιοργάνωση της Συνομοσπονδίας, την εξισορρόπηση των καντονιών και τη διεθνή κατοχύρωση της ουδετερότητας. Ελβετικές πόλεις και το καντόνι Βω τον τίμησαν αργότερα ως επίτιμο πολίτη. Η συνεισφορά του δεν σημαίνει ότι «έγραψε μόνος το ελβετικό Σύνταγμα», όπως λέει ο μύθος. Σημαίνει ότι κατανόησε τη δύναμη των συμβιβασμών, των εγγυήσεων και της διεθνούς νομιμοποίησης, γνώσεις που θα γίνονταν όπλο για την ελληνική υπόθεση.

Το 1822 απομακρύνθηκε με άδεια από τη ρωσική υπηρεσία, όταν απέτυχε να στρέψει την πολιτική του τσάρου καθαρά υπέρ της Ελληνικής Επανάστασης. Στη Γενεύη εργάστηκε για τον φιλελληνισμό, την οικονομική βοήθεια και τη μόρφωση Ελλήνων νέων. Η διαδρομή του δεν ήταν η ιστορία ενός Ρώσου πράκτορα που στάλθηκε να κυβερνήσει. Ήταν η σύγκρουση ενός Έλληνα διπλωμάτη με μια αυτοκρατορία όταν τα όριά της δεν χωρούσαν τον εθνικό του σκοπό.

Ο Καποδίστριας δεν έμαθε στην Ευρώπη να θαυμάζει τις μεγάλες δυνάμεις. Έμαθε να διαπραγματεύεται μαζί τους χωρίς να αγνοεί πόσο ψυχρά μετρούν τα συμφέροντά τους.

Η Ελλάδα των ερειπίων και η απόφαση να αρχίσει από το κράτος

Η Γ΄ Εθνοσυνέλευση της Τροιζήνας τον εξέλεξε ομόφωνα Κυβερνήτη τον Μάρτιο του 1827 για επταετή θητεία. Έφθασε στην Ελλάδα στις αρχές του 1828. Η χώρα δεν είχε ακόμη οριστικά σύνορα και μεγάλο μέρος της παρέμενε εμπόλεμο ή κατεστραμμένο. Ο Καποδίστριας έπρεπε ταυτόχρονα να διαπραγματεύεται στο εξωτερικό, να οργανώνει ένοπλες δυνάμεις, να τροφοδοτεί πρόσφυγες και ορφανά και να επιβάλλει διοίκηση σε περιοχές που είχαν μάθει να στηρίζονται σε οικογενειακές, τοπικές και στρατιωτικές εξουσίες.

Δημιούργησε ή αναδιοργάνωσε διοικητικές υπηρεσίες, δικαστικούς θεσμούς και δημόσια οικονομία. Καθιέρωσε τον Φοίνικα ως πρώτο νόμισμα του νέου κράτους, ίδρυσε την Εθνική Χρηματιστική Τράπεζα, οργάνωσε ταχυδρομική υπηρεσία και επιχείρησε να καταγράψει πόρους και πληθυσμό. Στην Αίγινα λειτούργησε το Ορφανοτροφείο ως συγκρότημα εκπαίδευσης και τεχνικής κατάρτισης, ενώ προωθήθηκαν αλληλοδιδακτικά σχολεία και γεωργική εκπαίδευση. Δεν δημιούργησε όλα αυτά από το μηδέν μόνος του· κινητοποίησε συνεργάτες, δωρητές και δίκτυα που ήδη πάλευαν να συγκροτηθούν.

Η περίφημη ιστορία ότι εισήγαγε την πατάτα και έβαλε φρουρούς για να κάνουν τον λαό να την κλέψει είναι γοητευτική, αλλά δεν τεκμηριώνεται με τη βεβαιότητα που συνήθως παρουσιάζεται. Η προσπάθεια διάδοσης νέων καλλιεργειών και γεωργικών πρακτικών είναι πραγματική. Το θεατρικό τέχνασμα με τους αφύλακτους σάκους ανήκει περισσότερο στη μεταγενέστερη διδακτική παράδοση. Η αξία του έργου του δεν χρειάζεται ευφυολογήματα.

Ο συγκεντρωτισμός: αναγκαία πειθαρχία ή επικίνδυνη ακύρωση της ελευθερίας;

Ο Καποδίστριας ζήτησε και πέτυχε την αναστολή της ισχύος του Συντάγματος της Τροιζήνας και τη διάλυση της Βουλής, κυβερνώντας μέσω του Πανελληνίου και αργότερα της Γερουσίας με ισχυρό προσωπικό έλεγχο. Υποστήριζε ότι μια κατεστραμμένη, εμπόλεμη χώρα χωρίς διοίκηση δεν μπορούσε να λειτουργήσει αμέσως με το θεσμικό σχήμα που είχε ψηφίσει. Οι αντίπαλοί του έβλεπαν αυταρχισμό, περιορισμό του Τύπου και παραμερισμό των αντιπροσωπευτικών θεσμών.

Και οι δύο πλευρές έχουν ιστορικό βάρος. Δεν είναι σοβαρό να τον παρουσιάζουμε ως δικτάτορα που απλώς μισούσε τη δημοκρατία, αλλά ούτε ως άγιο του οποίου κάθε σκληρή πράξη ήταν αναγκαστικά σωστή. Η σύγκρουση φανερώνει το διαρκές ελληνικό δίλημμα: πώς χτίζεται αποτελεσματικό κράτος χωρίς η ανάγκη να γίνει μόνιμη δικαιολογία συγκέντρωσης της εξουσίας; Ο Καποδίστριας επένδυσε περισσότερο στην ακεραιότητα του κυβερνήτη παρά στις ανεξάρτητες εγγυήσεις που θα δέσμευαν και τον επόμενο.

Συγκρούστηκε με προκρίτους, νησιώτες πλοιοκτήτες και στρατιωτικές οικογένειες που θεωρούσαν ότι η επαναστατική τους προσφορά τούς έδινε πολιτικό δικαίωμα ή τοπική αυτονομία. Πίσω από υψηλές λέξεις για ελευθερία υπήρχαν συχνά συμφέροντα· πίσω από το επιχείρημα της τάξης υπήρχε πραγματικός περιορισμός συμμετοχής. Η ιστορία γίνεται χρήσιμη μόνο όταν αντέχουμε να βλέπουμε και τα δύο.

Η Μάνη, οι Μαυρομιχαλαίοι και το πρωινό της δολοφονίας

Η ρήξη με την οικογένεια Μαυρομιχάλη κορυφώθηκε όταν ο Πετρόμπεης τέθηκε υπό κράτηση. Η Μάνη αντιστεκόταν στην κεντρική διοίκηση και θεωρούσε ότι παραβιάζονταν υποσχέσεις και η τιμή της. Στις 27 Σεπτεμβρίου 1831 με το παλαιό ημερολόγιο, ο Καποδίστριας κατευθυνόταν στον Άγιο Σπυρίδωνα στο Ναύπλιο. Στην είσοδο τον περίμεναν ο Κωνσταντίνος και ο Γεώργιος Μαυρομιχάλης. Ο κυβερνήτης πυροβολήθηκε και μαχαιρώθηκε. Ο Κωνσταντίνος σκοτώθηκε αμέσως στην αναταραχή· ο Γεώργιος συνελήφθη, δικάστηκε και εκτελέστηκε.

Ορισμένες αφηγήσεις αποδίδουν τη δολοφονία σε οργανωμένο σχέδιο της Βρετανίας ή της Γαλλίας. Οι μεγάλες δυνάμεις είχαν πράγματι ανταγωνισμούς, επηρέαζαν ελληνικά κόμματα και πολλές φορές έβλεπαν τον ρωσικό προσανατολισμό του Καποδίστρια με καχυποψία. Αυτό το πλαίσιο είναι τεκμηριωμένο. Δεν έχει αποδειχθεί όμως με αδιάσειστο πρωτογενές τεκμήριο ότι ξένη κυβέρνηση έδωσε εντολή στους δολοφόνους. Η άμεση σύγκρουση με τους Μαυρομιχαλαίους, η κράτηση του Πετρόμπεη και η πολιτική κρίση είναι βεβαιότητες· η ξένη σκηνοθεσία παραμένει θεωρία.

Η έλλειψη αποδείξεων δεν αθωώνει τις παρεμβάσεις των δυνάμεων ούτε εξαφανίζει τους εγχώριους κύκλους συμφέροντος. Μας υποχρεώνει να μη μετατρέπουμε την υποψία σε ιστορικό γεγονός. Ο εθνικός αυτοσεβασμός δεν υπηρετείται όταν απλουστεύουμε κάθε τραγωδία ως έργο ενός αόρατου ξένου. Υπηρετείται όταν εξετάζουμε ταυτόχρονα εξωτερική πίεση, εσωτερικά συμφέροντα και αποφάσεις της ίδιας της εξουσίας.

Ο άνθρωπος πίσω από το σύμβολο, η πίστη και τα λόγια που του φορτώθηκαν

Ο Καποδίστριας παρέμεινε άγαμος. Η αλληλογραφία και η σχέση του με τη Ρωξάνδρα Στούρτζα έχουν τροφοδοτήσει μια ιστορία ανεκπλήρωτου έρωτα, αλλά οι λεπτομέρειες συχνά ρομαντικοποιούνται πέρα από τα τεκμήρια. Η ορθόδοξη πίστη του ήταν βαθιά και επηρέαζε την ιδέα της υπηρεσίας και της προσωπικής εγκράτειας. Αυτό δεν τον κάνει υπεράνθρωπο· τον τοποθετεί σε έναν ηθικό κόσμο όπου η πολιτική ευθύνη μπορούσε να βιώνεται ως αποστολή.

Η φράση «αν ο Θεός μεθ' ημών, ουδείς καθ' ημών» συνδέεται ισχυρά με τη χριστιανική και πολιτική του στάση, αλλά πολλές δραματικές ατάκες που κυκλοφορούν σε εικόνες δεν συνοδεύονται από ακριβή επιστολή, ημερομηνία και έκδοση. Η ασφαλής ανάγνωση ξεκινά από το ψηφιακό αρχείο του Μουσείου Καποδίστρια και τις εκδόσεις της αλληλογραφίας. Η μεγάλη προσωπικότητα δεν μικραίνει όταν αφαιρούμε το ψεύτικο απόφθεγμα. Μεγαλώνει επειδή μένει όρθια χωρίς αυτό.

Τι θα έβλεπε στη σημερινή Ελλάδα

Θα αναγνώριζε μια χώρα με θεσμούς που ο ίδιος δεν πρόλαβε να φανταστεί, αλλά και παλιές ασθένειες με νέα ονόματα: διορισμούς χωρίς επαρκή αξιοκρατία, τοπικά και κομματικά δίκτυα, κράτος που ζητά εμπιστοσύνη χωρίς να εξηγεί, πολίτες που ζητούν ισχυρό σωτήρα επειδή δεν πιστεύουν στη διαδικασία. Πιθανόν θα απαιτούσε πειθαρχία, παιδεία και προσφορά. Η δημοκρατική εμπειρία δύο αιώνων θα του απαντούσε ότι η αρετή του άρχοντα δεν αρκεί· χρειάζονται θεσμοί που αντέχουν και στον ανάξιο.

Το βαθύτερο αποτύπωμά του δεν είναι ότι ένας καλός άνθρωπος μπορεί να σώσει μόνος μια χώρα. Είναι το αντίθετο: ακόμη και ένας διεθνώς έμπειρος και προσωπικά αυστηρός κυβερνήτης δεν πρόλαβε να στερεώσει το κράτος όταν οι θεσμοί εξαρτώνταν υπερβολικά από το σώμα και τη βούλησή του. Θα επιλέξουμε σήμερα την εύκολη λατρεία προσώπων ή το δυσκολότερο έργο να χτίσουμε διοίκηση, δικαιοσύνη και παιδεία που δεν δολοφονούνται μαζί με έναν άνθρωπο; Τα δικά σας συμπεράσματα.