Σταυροί, celebrity και «Χριστός νικά»: πίστη ή κοσμική πλάνη;

Πίστη ή κοσμική πλάνη: Η πίστη μπήκε στη σκηνή· μπήκε και στην καρδιά;

Από τις συναυλίες και τα βίντεο των social media μέχρι τις τηλεοπτικές εμφανίσεις και τα ραδιόφωνα, ο σταυρός, το όνομα του Χριστού και ένα νέο είδος χριστιανικού τραγουδιού εμφανίζονται όλο και συχνότερα μέσα στην ποπ κουλτούρα. Άνθρωποι χειροκροτούν, συγκινούνται, φωνάζουν «Ιησούς Χριστός νικά» και αισθάνονται για λίγα λεπτά ότι συμμετέχουν σε μια μεγάλη δημόσια ομολογία. Η εικόνα είναι δυνατή. Η ένταση είναι πραγματική. Αλλά η ένταση δεν είναι ακόμη πίστη.

Ένα τραγούδι μπορεί να ξυπνήσει μια λησμονημένη μνήμη. Ένας σταυρός μπορεί να θυμίσει σε κάποιον το βάπτισμά του. Μια δημόσια αναφορά στον Χριστό μπορεί να γίνει η αρχή μιας ειλικρινούς αναζήτησης. Αυτές οι δυνατότητες δεν πρέπει να περιφρονούνται. Το πρόβλημα αρχίζει όταν η αρχή βαφτίζεται τέλος, όταν η συγκίνηση θεωρείται μετάνοια και όταν το πλήθος πιστεύει ότι η κραυγή της στιγμής το έχει ήδη φέρει κοντά στον Θεό.

Ο χριστιανισμός δεν είναι αισθητική ταυτότητα ούτε πολιτισμικό αξεσουάρ. Δεν είναι το πώς φαίνεται κάποιος για λίγα δευτερόλεπτα στην κάμερα. Είναι σχέση, ευθύνη, αγώνας και διαρκής μεταμόρφωση. Αν το σύμβολο δεν ανοίξει αυτόν τον δρόμο, κινδυνεύει να γίνει μια εύκολη εικόνα πίστης που απαλλάσσει τον άνθρωπο από τη δύσκολη αλήθεια της πίστης.

Η συγκίνηση μπορεί να ανοίξει μια πόρτα. Δεν είναι όμως από μόνη της ο δρόμος.

Ο Χριστός δεν ζήτησε θεατές, αλλά μαθητές

Στο Ευαγγέλιο ο Χριστός δεν καλεί ανθρώπους να Τον θαυμάσουν από την ασφάλεια του πλήθους. Τους καλεί να Τον ακολουθήσουν. Στο κατά Λουκάν λέει ότι όποιος θέλει να έρθει πίσω Του πρέπει να απαρνηθεί τον εαυτό του, να σηκώνει καθημερινά τον σταυρό του και να Τον ακολουθεί. Η φράση είναι ασύγκριτα απαιτητικότερη από το να φορέσει κανείς ένα σύμβολο. Ο σταυρός εδώ δεν είναι διακόσμηση. Είναι η καθημερινή σύγκρουση με τον εγωισμό, την αδικία, την εκδίκηση, τη φιλαυτία και την αδιαφορία.

Ακόμη πιο αυστηρό είναι το κριτήριο του κατά Ματθαίον. Δεν αρκεί να λέει ο άνθρωπος «Κύριε, Κύριε». Το ζήτημα είναι αν πράττει το θέλημα του Θεού. Αυτό το χωρίο αγγίζει ακριβώς τη σύγχρονη σύγχυση. Μπορεί ένα στάδιο να φωνάζει το όνομα του Χριστού και την επόμενη ημέρα οι ζωές όλων να συνεχίζονται όπως πριν. Μπορεί ένας διάσημος να φορέσει έναν τεράστιο σταυρό και η δημόσια εικόνα του να μη μαρτυρεί ούτε θυσία ούτε αγάπη. Ο ήχος του ονόματος δεν ταυτίζεται αυτομάτως με την υπακοή στον λόγο Του.

Ο Χριστός ζητά μαθητεία, όχι θαυμασμό. Μαθητής είναι εκείνος που πέφτει και ξανασηκώνεται, που παραδέχεται την αμαρτία του, που συγχωρεί όταν το εγώ του ζητά εκδίκηση, που υπηρετεί χωρίς κάμερα και που προσπαθεί να ζήσει διαφορετικά ακόμη και όταν κανείς δεν τον βλέπει. Η πίστη αρχίζει να γίνεται αληθινή ακριβώς εκεί όπου τελειώνει το χειροκρότημα.

Η θρησκευτική επίδειξη είναι παλιά πλάνη

Τα social media δεν δημιούργησαν την ανάγκη του ανθρώπου να φαίνεται ευσεβής. Της έδωσαν απλώς παγκόσμια σκηνή. Στην Επί του Όρους Ομιλία ο Χριστός μιλά ήδη για εκείνους που προσεύχονται ώστε να τους δουν οι άνθρωποι και για εκείνους που κάνουν εμφανή τη νηστεία τους. Η απάντησή Του δεν είναι μια πιο εντυπωσιακή δημόσια θρησκευτικότητα. Είναι το ταμείο, η κλειστή θύρα, η προσευχή προς τον Πατέρα «εν τω κρυπτώ» και η νηστεία που δεν γίνεται παράσταση.

Αυτό δεν σημαίνει ότι ο χριστιανός πρέπει να κρύβει την πίστη του από φόβο ή ντροπή. Σημαίνει ότι δεν πρέπει να κατασκευάζει από την πίστη ένα είδωλο του εαυτού του. Άλλο η ήρεμη ομολογία και άλλο η προβολή. Άλλο να πεις ότι πιστεύεις γνωρίζοντας το βάρος των λόγων σου και άλλο να χρησιμοποιείς το ιερό ως σκηνικό, ως εμπορική ταυτότητα ή ως εργαλείο αποδοχής.

Η πλάνη γίνεται πιο βαθιά όταν ο ίδιος ο άνθρωπος πείθεται από την εικόνα που κατασκεύασε. Βλέπει τον σταυρό επάνω του, ακούει χριστιανικούς στίχους, μοιράζεται ένα βίντεο και αισθάνεται ότι εκπλήρωσε το χρέος της πίστης. Έτσι η δημόσια ευσέβεια δεν καλύπτει μόνο τα μάτια των άλλων. Μπορεί να αποκοιμίσει και τη δική του συνείδηση.

Η πιο επικίνδυνη θρησκευτική εικόνα είναι εκείνη που πείθει τον άνθρωπο ότι δεν χρειάζεται να αλλάξει.

Ο σταυρός δεν είναι αξεσουάρ αλλά ευθύνη

Ο σταυρός είναι το κεντρικό σύμβολο της χριστιανικής πίστης επειδή επάνω του αποκαλύφθηκαν η θυσία, η υπακοή, η συγχώρηση και η αγάπη που φθάνει μέχρι τον θάνατο. Γι’ αυτό το να τον φορά ένας άνθρωπος μπορεί να είναι ομολογία, μνήμη, προστασία και υπόσχεση. Δεν έχουμε δικαίωμα να γνωρίζουμε την καρδιά κάθε ανθρώπου ούτε να αποφασίζουμε ότι όποιος φορά σταυρό υποκρίνεται.

Έχουμε όμως δικαίωμα και υποχρέωση να θυμόμαστε τι σημαίνει το σύμβολο. Όταν ο σταυρός αποκόπτεται από τη θυσία, γίνεται σχήμα. Όταν χρησιμοποιείται για πρόκληση, επίδειξη πλούτου ή δημιουργία εικόνας, χάνει μέσα στον δημόσιο χώρο το μήνυμα της αυτοπροσφοράς και γίνεται ακόμη ένα προϊόν. Η αγορά μπορεί να πουλήσει τον σταυρό. Δεν μπορεί να πουλήσει τη σταύρωση του εγώ.

Ο άνθρωπος που φορά τον σταυρό δεν δηλώνει ότι είναι ήδη άγιος. Δηλώνει ότι γνωρίζει προς τα πού καλείται να βαδίσει. Το σύμβολο γίνεται αληθινό όταν συνοδεύεται από συγχώρηση, εγκράτεια, μετάνοια, έλεος και ευθύνη απέναντι στον πλησίον. Διαφορετικά, το κόσμημα μπορεί να μένει φωτεινό ενώ η καρδιά παραμένει ανέγγιχτη.

Όταν το τραγούδι γίνεται θρησκευτικό θέαμα

Η μουσική έχει δύναμη να συγκινεί, να ενώνει και να οδηγεί τον νου σε κάτι υψηλότερο. Η ορθόδοξη υμνολογία, όμως, δεν δημιουργήθηκε ως μουσική βιομηχανία ούτε ως σκηνική ψυχαγωγία. Στην παράδοση της Εκκλησίας η μελωδία υπηρετεί τον λόγο, η ψαλμωδία υπηρετεί την προσευχή και ο ύμνος μεταφέρει τη θεολογία της Εκκλησίας. Δεν ζητά να αναδείξει τον ερμηνευτή, αλλά να στρέψει τον άνθρωπο προς τον Θεό.

Ένα σύγχρονο χριστιανικό τραγούδι δεν είναι αναγκαστικά κακό ούτε κάθε συναυλία αποτελεί βλασφημία. Μπορεί να δώσει ελπίδα, να θυμίσει ένα ευαγγελικό μήνυμα και να κινήσει κάποιον να ψάξει βαθύτερα. Η διάκριση βρίσκεται στον προορισμό. Οδηγεί το τραγούδι τον άνθρωπο στη σιωπή, στην προσευχή, στην Εκκλησία και στην αλλαγή ζωής ή τον αφήνει εξαρτημένο από την ένταση, τον καλλιτέχνη και το επόμενο κύμα συγκίνησης;

Όταν ραδιόφωνα, σκηνές και πλατφόρμες μετατρέπουν την πίστη σε εύπεπτο προϊόν, υπάρχει ο κίνδυνος να χαθεί από τη συνείδηση του ανθρώπου η διαφορετική φύση της λατρείας. Οι ψαλμοί, η αρχαία γλώσσα των ύμνων και η λειτουργική παράδοση δεν υπάρχουν για να προσφέρουν το συναίσθημα μιας παράστασης. Υπάρχουν για να εντάξουν τον άνθρωπο στην προσευχή της Εκκλησίας. Αν το θέαμα αντικαταστήσει αυτή την πορεία, τότε η χριστιανική ετικέτα δεν το κάνει λιγότερο κοσμικό.

Το «Χριστός νικά» δεν είναι εισιτήριο σωτηρίας

Το «Ιησούς Χριστός νικά» είναι ομολογία της νίκης του Χριστού πάνω στον θάνατο, στην αμαρτία και στις δυνάμεις που κρατούν τον άνθρωπο δεμένο. Δεν είναι μαγική φράση ούτε σύνθημα που εξασφαλίζει από μόνο του τη σωτηρία εκείνου που το φωνάζει. Αν η νίκη του Χριστού δεν γίνει αγώνας εναντίον του δικού μας πάθους, της δικής μας σκληρότητας και του δικού μας εγωισμού, το στόμα μπορεί να ομολογεί κάτι που η ζωή αρνείται.

Ο απόστολος Ιάκωβος γράφει ότι η πίστη χωρίς έργα είναι νεκρή. Ο απόστολος Παύλος πηγαίνει ακόμη βαθύτερα: ακόμη και η πιο εντυπωσιακή φωνή, χωρίς αγάπη, γίνεται θόρυβος, χαλκός που ηχεί και κύμβαλο που αλαλάζει. Η σύνδεση με τη σημερινή εποχή είναι αναπόφευκτη. Μπορεί να υπάρχει μεγάλος ήχος, πλήθος, φώτα και θρησκευτική έξαρση, αλλά το ευαγγελικό ερώτημα παραμένει: υπάρχει αγάπη; Υπάρχει έργο; Υπάρχει έλεος;

Το σύνθημα μπορεί να είναι αληθινό, ενώ η χρήση του να είναι κενή. Ο Χριστός πράγματι νικά. Το ζήτημα είναι αν εμείς Τον αφήνουμε να νικήσει μέσα μας ό,τι μας χωρίζει από Εκείνον και από τον διπλανό μας. Αυτή η νίκη δεν καταγράφεται στα decibel. Φαίνεται στους καρπούς.

Η πίστη δεν αποδεικνύεται από το πόσο δυνατά φωνάζουμε το όνομα του Χριστού, αλλά από το τι αφήνουμε να αλλάξει μέσα μας.

Τι σημαίνει αληθινή ορθόδοξη ζωή

Η αληθινή πίστη αρχίζει με τη μετάνοια. Μετάνοια δεν είναι μια στιγμιαία ενοχή ούτε μια θρησκευτική συγκίνηση. Είναι αλλαγή νου, αλλαγή κατεύθυνσης και ειλικρινής επιστροφή. Είναι να αναγνωρίσει ο άνθρωπος την αμαρτία του χωρίς δικαιολογίες, να ζητήσει συγχώρηση, να εξομολογηθεί, να προσπαθήσει να αποκαταστήσει το κακό που έκανε και να πολεμήσει ώστε να μην επιστρέψει συνειδητά στην ίδια ζωή.

Η ορθόδοξη ζωή περιλαμβάνει την προσευχή που δεν χρειάζεται θεατές, τη νηστεία που χτυπά τα πάθη και όχι απλώς το πιάτο, τη συμμετοχή στη Θεία Λειτουργία, την προετοιμασία και τη Θεία Ευχαριστία, την ανάγνωση του Ευαγγελίου, τη συγχώρηση, την ελεημοσύνη και την πνευματική καθοδήγηση. Κανένα από αυτά δεν είναι μηχανικό εισιτήριο. Όλα μαζί αποτελούν έναν τρόπο ζωής μέσα στην Εκκλησία, όπου ο άνθρωπος θεραπεύεται, κοινωνεί με τον Θεό και μαθαίνει να αγαπά.

Η Θεία Κοινωνία δεν είναι έθιμο για λίγες ημέρες τον χρόνο ούτε επιβεβαίωση ότι είμαστε καλοί άνθρωποι. Είναι κοινωνία με τον Χριστό και ευθύνη απέναντι σε ολόκληρη την Εκκλησία. Η πίστη στην Ανάσταση και στην αιώνια ζωή δεν είναι αφηρημένη παρηγοριά. Καλεί τον άνθρωπο να ζει από τώρα με προσανατολισμό τη Βασιλεία του Θεού.

Η σωτηρία δεν είναι πρόγραμμα αυτοβελτίωσης

Στη γλώσσα της εποχής όλα κινδυνεύουν να μετατραπούν σε αυτοβελτίωση: καλύτερη εικόνα, καλύτερη ψυχολογία, μεγαλύτερη αυτοεκτίμηση, περισσότερη επιτυχία. Η χριστιανική ζωή δεν είναι ένα ακόμη πρόγραμμα ενίσχυσης του εγώ. Είναι η θεραπεία και η ταπείνωσή του, όχι για να μισήσει ο άνθρωπος τον εαυτό του, αλλά για να πάψει να τον τοποθετεί στο κέντρο των πάντων.

Η αληθινή ταπείνωση δεν είναι εξευτελισμός ούτε ψυχική συντριβή. Είναι να βλέπει κανείς τον εαυτό του με αλήθεια ενώπιον του Θεού, να αναγνωρίζει ότι τα χαρίσματά του δεν είναι δική του θεότητα και να γίνεται υπηρέτης του άλλου. Είναι το αντίθετο της θρησκευτικής περσόνας που ζητά επιβεβαίωση από τα βλέμματα του πλήθους.

Γι’ αυτό και ο χριστιανισμός δεν υπόσχεται απλώς να αισθανθούμε καλύτερα. Μας καλεί να γίνουμε διαφορετικοί. Η χάρη του Θεού δεν έρχεται να στολίσει τον παλιό άνθρωπο με έναν σταυρό. Έρχεται να τον ανακαινίσει. Αυτή η μεταμόρφωση είναι αργή, επώδυνη και συχνά αθέατη. Ακριβώς γι’ αυτό δεν χωρά εύκολα στη λογική του θεάματος.

Η μεγάλη πλάνη είναι να αισθάνεσαι πιστός χωρίς να μετανοείς

Το μεγαλύτερο πνευματικό πρόβλημα της νέας θρησκευτικής μόδας δεν είναι ότι αναφέρει τον Χριστό. Είναι ότι μπορεί να προσφέρει μια ψευδαίσθηση εγγύτητας χωρίς το κόστος της σχέσης. Ο άνθρωπος συγκινείται, φορά το σύμβολο, τραγουδά, μοιράζεται το απόσπασμα και επιστρέφει αμέσως στην αδικία, στη φιλαυτία, στην κατάκριση, στην εκμετάλλευση και στην αδιαφορία. Έτσι αποκτά το συναίσθημα της πίστης χωρίς την απόφαση της μετάνοιας.

Αυτό είναι πλάνη, όχι επειδή κάθε τραγούδι είναι ψεύτικο, αλλά επειδή το κοσμικό περιτύλιγμα εμφανίζεται ως επαρκής χριστιανική ζωή. Είναι πλάνη όταν το χειροκρότημα υποκαθιστά την προσευχή, όταν ο διάσημος γίνεται πνευματικός οδηγός χωρίς να το γνωρίζει, όταν η θρησκευτική έξαρση αντικαθιστά τη Θεία Λειτουργία και όταν ο σταυρός επάνω στο σώμα μάς κάνει να ξεχνάμε τον σταυρό που αρνούμαστε να σηκώσουμε.

Μια τέτοια πλάνη είναι επικίνδυνη ακριβώς επειδή μοιάζει με επιστροφή στον Θεό. Δεν διώχνει τον Χριστό από την εικόνα. Τον κρατά στην εικόνα και αφαιρεί την κλήση Του. Κρατά το όνομα, το σύμβολο και τη μουσική, αλλά αφήνει έξω τη μετάνοια, την υπακοή, τη θυσία και την αγάπη. Προσφέρει μια πίστη συμβατή με τα πάντα, άρα μια πίστη που δεν ζητά τίποτα.

Η κοσμική πλάνη δεν αρνείται πάντα τον Χριστό. Μερικές φορές χρησιμοποιεί το όνομά Του για να αποφύγει τον δρόμο Του.

Δεν κρίνουμε πρόσωπα· κρίνουμε τον δρόμο από τους καρπούς του

Κανένα άρθρο, κανένας θεατής και κανένας σχολιαστής δεν μπορεί να αποφασίσει ποιος άνθρωπος θα σωθεί και ποιος θα χαθεί. Η καρδιά, η μετάνοια και η τελική κρίση ανήκουν στον Θεό. Ένας celebrity που φορά σταυρό μπορεί να περνά έναν αληθινό εσωτερικό αγώνα που εμείς αγνοούμε. Ένας άνθρωπος που φωνάζει σε μια συναυλία μπορεί την επόμενη ημέρα να ανοίξει για πρώτη φορά το Ευαγγέλιο. Δεν γνωρίζουμε.

Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι όλα είναι ίδια ή ότι δεν υπάρχουν πνευματικά κριτήρια. Ο ίδιος ο Χριστός μιλά για τους καρπούς. Μπορούμε λοιπόν να εξετάζουμε το φαινόμενο: γεννά ταπείνωση ή αυτοπροβολή; Γεννά αγάπη ή φανατισμό; Οδηγεί στη λατρεία και στη μετάνοια ή αρκείται στην κατανάλωση μιας θρησκευτικής εμπειρίας; Φέρνει τον άνθρωπο πιο κοντά στον αδύναμο ή απλώς πιο κοντά στον καλλιτέχνη;

Η διάκριση δεν είναι κατάκριση. Είναι ευθύνη. Δεν χρειάζεται να προσβάλουμε πρόσωπα για να πούμε καθαρά ότι ο κοσμικός δρόμος, όταν μεταμφιέζεται σε δρόμο σωτηρίας, παραμένει κοσμικός. Και δεν χρειάζεται να γνωρίζουμε την τελική κατάσταση κανενός για να θυμίσουμε ότι η σωτηρία δεν απονέμεται από το πλήθος, τα likes ή την πολιτισμική αποδοχή.

Από πού αρχίζει ο άνθρωπος που θέλει πραγματικά να ψάξει

Αν ένα τραγούδι, ένας σταυρός ή μια δημόσια ομολογία άγγιξε κάτι μέσα μας, δεν χρειάζεται να μείνουμε στην εντύπωση. Μπορούμε να ανοίξουμε το Ευαγγέλιο και να διαβάσουμε πρώτα την Επί του Όρους Ομιλία, στα κεφάλαια 5 έως 7 του κατά Ματθαίον. Εκεί φαίνεται με καθαρότητα τι ζητά ο Χριστός από την καρδιά, τη συγχώρηση, την προσευχή, τη νηστεία, την καθαρότητα των προθέσεων και την αγάπη προς τον πλησίον.

Μπορούμε να μπούμε σε μια Θεία Λειτουργία χωρίς την απαίτηση να καταλάβουμε τα πάντα αμέσως, να μιλήσουμε με έναν υπεύθυνο πνευματικό, να αρχίσουμε μια μικρή καθημερινή προσευχή, να ζητήσουμε συγχώρηση από έναν άνθρωπο που πληγώσαμε και να βοηθήσουμε κάποιον χωρίς να το ανακοινώσουμε. Η νηστεία και η προετοιμασία για τη Θεία Κοινωνία χρειάζονται διάκριση και καθοδήγηση, όχι επίδειξη ή αυτοσχεδιασμό.

Η αναζήτηση της πίστης δεν χρειάζεται θεαματική αρχή. Χρειάζεται ειλικρίνεια. Ο Θεός δεν περιμένει από τον άνθρωπο να εμφανιστεί τέλειος. Περιμένει να πάψει να κρύβεται πίσω από την εικόνα του και να ζητήσει αληθινά να αλλάξει. Εκεί το σύμβολο παύει να είναι μόδα και γίνεται μνήμη μιας υπόσχεσης.

Η δική μας σκέψη: η πιο δυνατή ομολογία γίνεται στη σιωπή

Η δική μας σκέψη είναι ξεκάθαρη. Όταν η πίστη γίνεται κοσμική μόδα, μουσικό προϊόν και δημόσιο θέαμα που υπόσχεται στον άνθρωπο ότι βρίσκεται κοντά στον Θεό χωρίς μετάνοια, τότε είναι πλάνη και απέχει από τον δρόμο της σωτηρίας. Δεν αρκεί να φοράς τον σταυρό αν αρνείσαι τη θυσία του. Δεν αρκεί να φωνάζεις «Χριστός νικά» αν δεν Του παραδίδεις τον εγωισμό σου. Δεν αρκεί να τραγουδάς για την αγάπη αν δεν αγαπάς τον άνθρωπο που έχεις μπροστά σου.

Η αληθινή πίστη μπορεί να ομολογείται δημόσια, αλλά δοκιμάζεται στο κρυφό. Στο δωμάτιο της προσευχής. Στην εξομολόγηση όπου πέφτουν οι δικαιολογίες. Στη νηστεία που μαθαίνει εγκράτεια. Στη Θεία Λειτουργία όπου ο άνθρωπος δεν είναι κοινό αλλά μέλος του σώματος της Εκκλησίας. Στη συγχώρηση που πονά. Στην ελεημοσύνη που δεν φωτογραφίζεται. Στην καθημερινή προσπάθεια να πεθάνει λίγο το εγώ για να ζήσει μέσα μας ο Χριστός.

Ο σταυρός μπορεί να είναι η αρχή. Το τραγούδι μπορεί να είναι ένα κάλεσμα. Το σύνθημα μπορεί να ξυπνήσει μια καρδιά. Αλλά αν μείνουμε εκεί, θα έχουμε κρατήσει τον ήχο και θα έχουμε χάσει το Ευαγγέλιο. Η σωτηρία της ψυχής δεν είναι η κορύφωση μιας συναυλίας. Είναι ολόκληρη ζωή μετανοίας, κοινωνίας και αγάπης με προορισμό την Ανάσταση.

Δεν σώζει ο θόρυβος γύρω από τον Χριστό. Σώζει ο Χριστός όταν ο άνθρωπος Τον αφήσει να αλλάξει τη ζωή του.