Σφραγιδόλιθος της Πύλου: η μάχη που χωρά σε 3,6 εκατοστά

Σφραγιδόλιθος της Πύλου: η αποκάλυψη στο εργαστήριο

Η δημοσίευση των Σάρον Στόκερ και Τζακ Ντέιβις στο Hesperia το 2017 καταγράφει τον καθαρισμό από τον συντηρητή Αλέξανδρο Ζώκο. Οι συγγραφείς σημειώνουν ότι, χωρίς την κανονική ανασκαφική προέλευση, το υλικό και η τεχνοτροπία θα μπορούσαν να γεννήσουν υποψία πλαστογραφίας.

Εδώ το χώμα έκανε τη διαφορά. Δεν έχουμε απλώς ένα εντυπωσιακό αντικείμενο που εμφανίστηκε στην αγορά, αλλά καταγεγραμμένο εύρημα μέσα σε τάφο. Η σύγκριση με τον Χάρτη της Βίνλαντ δείχνει γιατί η διαδρομή ενός τεκμηρίου έχει τόσο βάρος όσο και η εικόνα του. Η έκπληξη από μόνη της δεν χρονολογεί ένα έργο.

Στην ανακοίνωση του Πανεπιστημίου του Σινσινάτι, στις 6 Νοεμβρίου 2017, οι ανασκαφείς εξηγούσαν ότι ο καθαρισμός είχε απαιτήσει περισσότερο από έναν χρόνο. Ο Ντέιβις περιέγραφε λεπτομέρειες μεγέθους μισού χιλιοστού. Πτυχές, κοσμήματα και διαμόρφωση των σωμάτων γίνονται καθαρότερα με φωτομικροσκοπία. Η εντυπωσιακή μεγεθυμένη φωτογραφία, επομένως, μας δίνει πρόσβαση σε όσα το γυμνό μάτι δυσκολεύεται να ξεχωρίσει· δεν αναπαράγει την καθημερινή θέα του αρχαίου κατόχου.

Ο φακός που έγινε εύκολη απάντηση

Η μικρή κλίμακα προσκαλεί μια φαινομενικά αυτονόητη εξήγηση: ο τεχνίτης θα είχε μεγεθυντικό φακό. Όμως η δυνατότητα να παρατηρούμε σήμερα ένα έργο με οπτικά μέσα δεν αποδεικνύει ότι κατασκευάστηκε με τα ίδια μέσα. Στην υποσημείωση 10 της δημοσίευσης, οι ίδιοι οι ανασκαφείς παραπέμπουν στην παλαιότερη παρατήρηση του Τζον Γιάνγκερ για τη δυνατότητα μυωπικών τεχνιτών να εργάζονται από πολύ κοντά. Δεν είναι ιατρική διάγνωση του άγνωστου χαράκτη, αλλά εναλλακτική υπόθεση.

Η συζήτηση προϋπήρχε της ανακάλυψης. Οι Τζορτζ Σάινς και Γιάννης Σακελλαράκης, στο Lenses in Antiquity του 1987, ξεκίνησαν από δύο κρυστάλλινα αντικείμενα του Ιδαίου Άντρου και εξέτασαν αρχαίους φακούς. Υποστήριξαν ότι η οπτική ποιότητα ορισμένων επέτρεπε μεγέθυνση και συζήτησαν την πιθανή χρήση της από χαράκτες. Αυτό στηρίζει τη δυνατότητα μιας τεχνολογίας σε αρχαία συμφραζόμενα, όχι τη σύνδεση συγκεκριμένου εργαλείου με τον αγάτη της Πύλου.

Ο Δημήτρης Πλάντζος διατύπωσε διαφορετική θέση στο Crystals and Lenses in the Graeco-Roman World το 1997. Επανεξετάζοντας τα αρχαιολογικά και γραπτά δεδομένα, υποστήριξε ότι οι τεχνίτες στηρίζονταν στη δεξιότητα και στην εμπειρία και ότι τα περισσότερα αντικείμενα που αποκαλούνται φακοί είχαν διακοσμητική λειτουργία. Οι δύο μελέτες αφορούν ευρύτερες εποχές και σύνολα, όχι πείραμα πάνω στον συγκεκριμένο σφραγιδόλιθο.

Αυτή είναι η ουσιαστική διαφωνία: το οπτικά κατάλληλο αντικείμενο αποδεικνύει και συγκεκριμένη χρήση; Η απάντηση χρειάζεται συμφραζόμενα εργαστηρίου, ίχνη κατασκευής και συγκρίσεις. Το κενό αυτό αφήνει χώρο στην έρευνα. Δεν χρειάζεται να μετατραπεί σε βεβαιότητα για κάποια χαμένη υπερτεχνολογία.

Μια ιστορία χωρίς σωζόμενο τίτλο

Στη συνέντευξή του στο NPR στις 11 Νοεμβρίου 2017, ο Ντέιβις εξηγούσε τη λειτουργία των σφραγίδων ως σημείων ταυτότητας πάνω σε μαλακό υλικό. Όταν ρωτήθηκε γιατί κάποιος θα χάραζε λεπτομέρειες που δύσκολα βλέπονται, πρότεινε την επίδειξη δεξιοτεχνίας. Είναι μια ανθρώπινη ερμηνεία του κόπου, όχι σωζόμενη δήλωση του δημιουργού.

Το ερώτημα της παράστασης ανοίγει μεγαλύτερη διαδρομή. Ο Καζίμιες Λεβαρτόφσκι, του Πανεπιστημίου της Βαρσοβίας, συνέκρινε το 2019 παρόμοιες σκηνές σε μελέτη για μάχες, μύθους και σφραγίδες. Η επανάληψη του σχεδόν απροστάτευτου νικητή απέναντι σε καλύτερα θωρακισμένο αντίπαλο τον οδήγησε στην υπόθεση κοινής ιστορίας, σημαντικής για την ιδεολογία των μυκηναϊκών ελίτ. Εξετάζει επίσης την εναλλακτική: ένα εικαστικό μοτίβο που αναπαραγόταν χωρίς να προϋποθέτει συγκεκριμένη αφήγηση.

Η διάκριση έχει βάρος. Μια επαναλαμβανόμενη στάση μπορεί να παραπέμπει σε αναγνωρίσιμο ήρωα, αλλά μπορεί και να είναι αποτελεσματικός τρόπος να ζωγραφιστεί η υπεροχή. Ο Λεβαρτόφσκι δεν ισχυρίζεται ότι αναγνώρισε την ίδια ιστορία να επιβιώνει επί χίλια χρόνια έως τον Όμηρο. Η συγγένεια με τον κόσμο της Ιλιάδας και της Οδύσσειας γεννά συγκρίσεις· δεν προσφέρει ονομαστική ταυτοποίηση των μορφών.

Γραφιστική επιμέλεια και σύνθεση: Δες την Πραγματικότητα

Το εύρημα έμεινε, το εργαστήριο λείπει

Οι Στόκερ και Ντέιβις αποδίδουν το έργο στην κρητική παράδοση. Ο Λεβαρτόφσκι αφήνει ανοιχτό αν Κρήτες ειδικοί εργάζονταν στο νησί ή στην ηπειρωτική Ελλάδα και αν δημιουργούσαν για συγκεκριμένους μυκηναίους παραλήπτες. Ο τόπος ταφής, ο τόπος κατασκευής και το πολιτισμικό περιβάλλον του τεχνίτη δεν είναι υποχρεωτικά το ίδιο πράγμα.

Μπορούμε να ακολουθήσουμε τη θέση του αντικειμένου στο χώμα, τη συντήρηση και τη δημοσίευσή του. Δεν μπορούμε ακόμη να δώσουμε όνομα στον δημιουργό ή ασφαλή τίτλο στη μάχη. Το πιο χρήσιμο επόμενο βήμα για τον αναγνώστη είναι απλό: να ανοίξει τη φωτογραφία και το σχέδιο της δημοσίευσης δίπλα δίπλα, έπειτα να επιστρέψει στην πραγματική διάσταση των 3,6 εκατοστών. Ποια λεπτομέρεια βλέπει επάνω στον λίθο και ποια καταλαβαίνει καλύτερα χάρη στην ερμηνευτική απόδοση του σχεδίου;

Το μικρό έργο διατηρεί έτσι τη δύναμή του χωρίς να του φορτώσουμε μια βέβαιη Ιλιάδα ή ένα ανεύρετο εργαλείο. Αν βρισκόταν αύριο το εργαστήριο του χαράκτη, ποιο εύρημα θα ξεχώριζε πραγματικά τη χρήση φακού από την εξαιρετική δεξιοτεχνία; Τα δικά σας συμπεράσματα.