Ζωδιακός της Ντεντέρα: ο ουρανός που δεν χωρά σε μία νύχτα

Ζωδιακός της Ντεντέρα: από την οροφή στο Παρίσι

Το αντικείμενο δεν ήταν ένας ανεξάρτητος πίνακας. Αποτελούσε τμήμα της οροφής παρεκκλησίου του Όσιρη, στη στέγη του ναού της Αθώρ στη Ντεντέρα. Ο κατάλογος του Λούβρου το περιγράφει ως ανάγλυφο από ψαμμίτη, διαστάσεων 255 επί 253 εκατοστών. Η καταγραφή της γαλλικής αποστολής τοποθετείται στις 24 Ιανουαρίου 1799. Αυτό δεν σημαίνει ότι ο ναός ή το ανάγλυφο ήταν άγνωστα στους ανθρώπους του τόπου.

Η διαδρομή της αφαίρεσης είναι συγκεκριμένη. Ο Sébastien Louis Saulnier έστειλε τον Jean-Baptiste Lelorrain στην Αίγυπτο το 1820. Το μουσείο καταγράφει άδεια του Μωχάμετ Άλι, με φιρμάνι της 27ης Ιανουαρίου 1821, και απόσπαση τον Απρίλιο, Μάιο του ίδιου έτους. Το ανάγλυφο έφτασε στο Παρίσι τον Ιανουάριο του 1822 και αγοράστηκε από τον Λουδοβίκο ΙΗ΄ τον Απρίλιο.

Η ύπαρξη μιας άδειας τεκμηριώνει τον διοικητικό τρόπο της μεταφοράς· δεν εξαφανίζει το ερώτημα της αποκοπής ενός μνημείου από το αρχικό του περιβάλλον. Δεν έχουμε εδώ μια αόρατη κρύπτη ή ένα αντικείμενο χωρίς προέλευση. Έχουμε μια οροφή που μετατράπηκε σε έκθεμα και μια ιστορία κτήσης που ο αναγνώστης μπορεί να ελέγξει.

Το σχέδιο που αναστάτωσε τη χρονολόγηση

Πριν ταξιδέψει η πέτρα, ταξίδεψε η εικόνα της. Η ψηφιακή έκθεση της βιβλιοθήκης Linda Hall παρουσιάζει το σχέδιο που δημοσίευσε ο Dominique-Vivant Denon το 1802. Περιγράφει τις δύσκολες συνθήκες αντιγραφής μιας σκοτεινής οροφής, με τον σχεδιαστή ξαπλωμένο και φωτισμό κεριού. Ακολούθησε ακριβέστερη αποτύπωση από τους Jollois και Devilliers. Η ανάγνωση του ουρανού περνούσε αναγκαστικά μέσα από την ανάγνωση ενός σχεδίου.

Η προσδοκία ήταν τεράστια: αν οι μορφές κατέγραφαν έναν πραγματικό αρχαίο ουρανό, οι υπολογισμοί θα μπορούσαν να δώσουν ηλικία στο μνημείο. Η ίδια βιβλιοθήκη καταγράφει προτάσεις που έφταναν ακόμη και τα 14.000 χρόνια, αλλά και τη χρονολόγηση γύρω στο 800 π.Χ. που πρότεινε ο Jean-Baptiste Biot. Αυτές είναι εντοπισμένες ιστορικές εκτιμήσεις, όχι αποδείξεις μιας χαμένης υπεραρχαίας επιστήμης.

Το ίδιο το Λούβρο, στην παρουσίασή του για το μνημείο, συνδέει τη διαμάχη με την ανησυχία εκκλησιαστικών κύκλων και του πάπα Λέοντα ΙΒ΄ για χρονολογήσεις πριν από τον βιβλικό Κατακλυσμό. Η θρησκευτική αυτή σύγκρουση αποτελεί μέρος της νεότερης ιστορίας του αντικειμένου. Δεν τεκμηριώνει από μόνη της καταστροφή στοιχείων ή κρυφή εντολή παραποίησης της ηλικίας του.

Το ερώτημα για το ποιος μπορούσε να αποδείξει μια χρονολόγηση είχε πραγματικό βάρος. Οι υπολογισμοί δεν αρκούσαν αν η ταύτιση ενός συμβόλου με ένα άστρο ήταν λανθασμένη. Η επιστροφή στις επιγραφές και στο αρχαιολογικό πλαίσιο πρόσφερε έναν έλεγχο που η γοητεία μιας εντυπωσιακής ημερομηνίας δεν μπορούσε να υποκαταστήσει.

Οι δύο εκλείψεις και ο ουρανός πολλών ημερομηνιών

Στη μελέτη του στο BIFAO το 1995, ο Aubourg δοκίμασε μια διαφορετική διαδρομή: να συνδέσει τις θέσεις των πλανητών με σημεία όπου η φαινόμενη κίνησή τους σταματά ή αντιστρέφεται. Πρότεινε ότι το σχέδιο συγκεντρώνει γεγονότα διαφορετικών ημερομηνιών και τοποθέτησε τη σύλληψή του μεταξύ Ιουνίου και Αυγούστου του 50 π.Χ. Δεν πρόκειται για ημερομηνία χαραγμένη πάνω στο έργο.

Στην ίδια ανάγνωση, δύο κυκλικά μοτίβα αντιστοιχούν σε εκλείψεις: η μορφή με τον μπαμπουίνο στην ηλιακή της 7ης Μαρτίου 51 π.Χ. και ο δίσκος με το μάτι στην έκλειψη Σελήνης της 25ης Σεπτεμβρίου 52 π.Χ. Οι ημερομηνίες αφορούν τα γεγονότα που προτείνει ότι αναπαριστώνται. Δεν είναι δύο ανταγωνιστικές ημερομηνίες κατασκευής.

Αυτό δίνει στον επισκέπτη ένα διαφορετικό βλέμμα. Δεν αναζητά μόνο το βράδυ που θα ταίριαζε σε όλες τις μορφές, αλλά τις επιλογές ενός δημιουργού που ίσως οργάνωσε τον χρόνο σε μία σύνθεση. Το δύσκολο βήμα παραμένει η σύνδεση της εικόνας με το γεγονός: ένας αστρονομικός υπολογισμός δεν αποφασίζει μόνος του τι ήθελε να δηλώσει ο γλύπτης. Η διάκριση θυμίζει τον χαμένο ουρανό των Αντικυθήρων, όπου το υλικό ίχνος και η ανακατασκευή χρειάζονται χωριστή ανάγνωση.

Γραφιστική επιμέλεια και σύνθεση: Δες την Πραγματικότητα

Μια διαφορετική ανάγνωση και το ερώτημα που μένει

Η ερμηνεία δεν έμεινε χωρίς αντίλογο. Στη δημοσιευμένη περίληψη της μελέτης των Rosalind Park και Bernard Eccles, στο ARAM του 2012, οι συγγραφείς αμφισβητούν τόσο την ανάγνωση των πλανητών ως αστρολογικών «υψωμάτων» όσο και τις συγκεκριμένες ταυτίσεις των συμβόλων με εκλείψεις. Προτείνουν επανεξέταση με πολιτικό και αστρολογικό περιεχόμενο και συζητούν πιθανό ωροσκόπιο από τα ύστερα χρόνια της βασιλείας του Αυγούστου.

Αυτή είναι εναλλακτική ερευνητική πρόταση, όχι η χρονολόγηση που υιοθετεί σήμερα ο κατάλογος του Λούβρου. Η διαφορά φανερώνει το σημείο της διαφωνίας: αν οι θέσεις των μορφών είναι κυρίως αστρονομικές καταγραφές, αστρολογικές επιλογές ή μέρος ενός πολιτικού και θρησκευτικού προγράμματος. Η ύπαρξη αστρολογικού περιεχομένου στο αρχαίο έργο δεν επιβεβαιώνει ότι τα άστρα προβλέπουν την ανθρώπινη μοίρα.

Ο ζωδιακός μάς φέρνει έτσι μπροστά σε κάτι δυσκολότερο από μια κλειδωμένη πόρτα: ένα μνημείο ορατό, με προέλευση και δημοσιευμένες ερμηνείες, που δεν εξαντλείται στην πρώτη εντυπωσιακή εξήγηση. Όπως με τον κατάλογο του Ιππάρχου κάτω από τη μεταγενέστερη γραφή, το ίχνος αποκτά νόημα όταν ενωθεί με το σωστό πλαίσιο. Αν στεκόμασταν κάτω από εκείνη την οροφή, ποιο στοιχείο θα ζητούσαμε για να ξεχωρίσουμε μια παρατήρηση του ουρανού από μια ιστορία γραμμένη με άστρα; Τα δικά σας συμπεράσματα.