Γεώργιος Παπανικολάου: ο Έλληνας που είδε τον καρκίνο πριν γίνει καταδίκη

Γεώργιος Παπανικολάου: Από την Κύμη στον κόσμο που δεν τον περίμενε

Ο Γεώργιος Νικόλαος Παπανικολάου γεννήθηκε το 1883 στην Κύμη της Εύβοιας. Ο πατέρας του, Νικόλαος, ήταν γιατρός και είχε δημόσια παρουσία. Ο νεαρός Γεώργιος σπούδασε αρχικά ανθρωπιστικές επιστήμες και μουσική στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, έπαιζε βιολί και ολοκλήρωσε την Ιατρική το 1904. Υπηρέτησε στον στρατό ως βοηθός χειρουργού, αλλά η έλξη του δεν ήταν η ασφαλής οικογενειακή ιατρική καριέρα. Ήταν η βιολογική έρευνα.

Το 1907 έφυγε για τη Γερμανία και σπούδασε στα πανεπιστήμια της Ιένας, του Φράιμπουργκ και του Μονάχου, όπου έλαβε διδακτορικό το 1910. Όταν επέστρεψε στην Ελλάδα βρήκε ελάχιστες δυνατότητες για την έρευνα που ονειρευόταν. Το 1913, μαζί με τη σύζυγό του Ανδρομάχη Μαυρογένη, πέρασε τον Ατλαντικό για τη Νέα Υόρκη.

Δεν έφτασαν ως θριαμβευτές. Δεν μιλούσαν αγγλικά και είχαν ελάχιστα χρήματα. Η Ανδρομάχη εργάστηκε ως ράφτρα. Εκείνος πούλησε χαλιά, έπαιξε βιολί σε εστιατόρια και εργάστηκε σε ελληνική εφημερίδα. Το 1914 μπήκε σε ερευνητική θέση και κατόπιν στο Cornell. Ο άνθρωπος που θα άλλαζε την παγκόσμια πρόληψη πέρασε πρώτα από τη σιωπηλή δοκιμασία της επιβίωσης.

Η πρώτη μεγάλη ανακάλυψη του Παπανικολάου ήταν ότι η ταπείνωση της ανάγκης δεν έχει τη δύναμη να μικρύνει ένα μεγάλο όραμα.

Η γυάλινη πλάκα που αποκάλυψε τον αόρατο εχθρό

Στο Cornell άρχισε μελετώντας τον αναπαραγωγικό κύκλο ινδικών χοιριδίων. Παρατήρησε ότι τα κύτταρα σε κολπικά επιχρίσματα άλλαζαν ανάλογα με τη φάση του κύκλου. Από το 1920 μετέφερε τη μέθοδο στη μελέτη της ανθρώπινης κυτταρολογίας. Η Ανδρομάχη ήταν το πρώτο και για χρόνια σταθερό ανθρώπινο υποκείμενο της έρευνάς του, σε μια εποχή που ο ίδιος δεν είχε αμερικανική άδεια άσκησης ιατρικής και η πρόσβαση σε δείγματα ήταν δύσκολη.

Καθώς εξέταζε παθολογικά δείγματα, διέκρινε καρκινικά κύτταρα. Η επαναστατική ιδέα ήταν απλή στη διατύπωση και τεράστια στις συνέπειες: κύτταρα που αποπίπτουν φυσικά από τον τράχηλο μπορούν να συλλεχθούν, να χρωματιστούν και να εξεταστούν στο μικροσκόπιο πριν η νόσος φτάσει σε προχωρημένο στάδιο. Η πρόληψη αποκτούσε μάτια.

Το 1928 παρουσίασε εργασία με τίτλο «New Cancer Diagnosis». Η ιατρική κοινότητα δεν έσπευσε να τον ακολουθήσει. Η ιστοπαθολογία στηριζόταν στη βιοψία και η νέα κυτταρολογική προσέγγιση αντιμετωπίστηκε με επιφύλαξη. Ακολούθησαν χρόνια όπου ο Παπανικολάου συνέχισε να συλλέγει, να συγκρίνει και να τεκμηριώνει. Το 1943, μαζί με τον γυναικολόγο Herbert Traut, δημοσίευσε το κλασικό έργο «Diagnosis of Uterine Cancer by the Vaginal Smear».

Είκοσι χρόνια απόρριψης πριν από την παγκόσμια αποδοχή

Η δημοφιλής αφήγηση συχνά συμπυκνώνει τη διαδρομή σε μια ξαφνική έμπνευση. Τα τεκμήρια περιγράφουν κάτι δυσκολότερο και σπουδαιότερο. Ο Παπανικολάου παρουσίασε την ιδέα το 1928, αλλά χρειάστηκε να περάσουν περισσότερα από δέκα χρόνια πριν η έρευνα αποκτήσει νέα θεσμική στήριξη και σχεδόν δύο δεκαετίες πριν η μέθοδος αρχίσει να κερδίζει ευρεία αποδοχή.

Μετά το 1939 συνεργάστηκε στενά με γυναικολόγους και παθολόγους, διεύρυνε το δείγμα και κατέγραψε συστηματικά φυσιολογικά, προκαρκινικά και καρκινικά κύτταρα. Το 1946 η εργασία του για τη διαγνωστική αξία των αποπίπτοντων κυττάρων έγινε ευρύτερα αποδεκτή. Το 1947 δίδαξε στο Cornell το πρώτο οργανωμένο μάθημα κυτταρολογίας, συμβάλλοντας ώστε η μέθοδος να μπορεί να εφαρμοστεί από εκπαιδευμένους επαγγελματίες και όχι μόνο από τον ίδιο.

Εδώ βρίσκεται το πραγματικό θαύμα. Δεν ήταν μια μοναχική λάμψη που αρκούσε από μόνη της. Ήταν παρατήρηση, επανάληψη, συνεργασία, εκπαίδευση και αντοχή απέναντι στην απόρριψη. Ο θρύλος θέλει τον ήρωα να δικαιώνεται σε μια στιγμή. Η επιστήμη δείχνει ότι ο ήρωας επιστρέφει στο εργαστήριο την επόμενη μέρα.

Τι άλλαξε το τεστ Παπ και ποια είναι η ακριβής αλήθεια

Το τεστ Παπανικολάου επέτρεψε τη συστηματική ανίχνευση κυτταρικών αλλοιώσεων πριν εξελιχθούν σε διηθητικό καρκίνο του τραχήλου. Το Εθνικό Ινστιτούτο Καρκίνου των ΗΠΑ αναφέρει ότι η τακτική εξέταση με τεστ Παπ μειώνει τη θνησιμότητα και ότι η πτώση της επίπτωσης και των θανάτων σε μεγάλους πληθυσμούς ακολούθησε την εφαρμογή οργανωμένων προγραμμάτων προσυμπτωματικού ελέγχου.

Δεν χρειάζεται να κατασκευάσουμε μύθο ότι ένας άνθρωπος «θεράπευσε τον καρκίνο». Δεν τον θεράπευσε και το τεστ δεν είναι αλάνθαστο. Έδωσε όμως τη δυνατότητα να εντοπίζεται ο κίνδυνος νωρίτερα, όταν η αντιμετώπιση είναι αποτελεσματικότερη και προκαρκινικές βλάβες μπορούν να θεραπευτούν πριν γίνουν καρκίνος. Σήμερα η πρόληψη περιλαμβάνει επίσης τον έλεγχο HPV και τον εμβολιασμό, αλλά η θεμελιώδης αλλαγή που επέφερε η κυτταρολογία παραμένει ιστορική.

Ορισμένες πηγές μιλούν για εκατομμύρια ζωές που σώθηκαν. Η ακριβής παγκόσμια καταμέτρηση δεν μπορεί να αποδοθεί με βεβαιότητα σε έναν μοναδικό αριθμό, επειδή διαφέρουν οι χώρες, τα προγράμματα, η θεραπεία και οι μέθοδοι. Το τεκμηριωμένο συμπέρασμα είναι αρκετά ισχυρό χωρίς υπερβολή: η μέθοδος συνέβαλε αποφασιστικά στη μεγάλη μείωση της νοσηρότητας και της θνησιμότητας από καρκίνο τραχήλου όπου εφαρμόστηκε οργανωμένα.

Ο μύθος του Νόμπελ και η κληρονομιά που δεν χωρά σε βραβείο

Ο Παπανικολάου προτάθηκε επανειλημμένα για το Νόμπελ αλλά δεν το έλαβε. Αυτό το γεγονός συχνά μετατρέπεται σε εύκολη ιστορία αδικίας. Η επιτροπή του Νόμπελ κρατά ιστορικά αρχεία προτάσεων, όμως η αξία του έργου του δεν χρειάζεται τη σφραγίδα ενός βραβείου για να αποδειχθεί. Το όνομά του προφέρεται καθημερινά σε ιατρεία και εργαστήρια ολόκληρου του κόσμου.

Το 1953 τιμήθηκε στην Ελλάδα με τον Μεγαλόσταυρο του Βασιλικού Τάγματος του Φοίνικος. Το 1961 πήγε στο Μαϊάμι για να οργανώσει νέο ερευνητικό κέντρο, αλλά πέθανε τον Φεβρουάριο του 1962 πριν προλάβει να ολοκληρώσει το επόμενο κεφάλαιο. Άφησε πίσω του όχι απλώς μία εξέταση, αλλά ένα ολόκληρο πεδίο, την αποφολιδωτική κυτταρολογία.

Η ιστορική αλήθεια δεν χρειάζεται μυστικές εταιρείες ή υπερφυσικές εξηγήσεις. Το πραγματικό μυστήριο είναι πιο απαιτητικό: πώς ένας μετανάστης που ξεκίνησε από το περιθώριο κράτησε ζωντανή μια ιδέα για δεκαετίες μέχρι να αναγκάσει την επιστήμη να κοιτάξει μέσα από τον δικό του φακό.

Ο Παπανικολάου απέναντι στη σημερινή Ελλάδα

Η Ελλάδα αγαπά να τιμά τους μεγάλους της όταν η μάχη τους έχει τελειώσει. Το δυσκολότερο είναι να δημιουργήσει τις συνθήκες για τον επόμενο άνθρωπο που επιμένει σήμερα σε ένα εργαστήριο, σε ένα πανεπιστήμιο, σε μια μικρή επιχείρηση τεχνολογίας ή σε ένα νοσοκομείο. Ο Παπανικολάου έφυγε επειδή δεν έβρισκε επαρκή χώρο για τη βιολογική έρευνα που ονειρευόταν. Περισσότερο από έναν αιώνα αργότερα, το ερώτημα της φυγής των ικανών παραμένει ανοιχτό.

Δεν χρειαζόμαστε άλλη μία τελετή μνήμης χωρίς συνέχεια. Χρειαζόμαστε αξιοκρατία, σταθερή χρηματοδότηση, ανεξάρτητα εργαστήρια, γέφυρες ανάμεσα στην ελληνική διασπορά και τη χώρα, και ένα σχολείο που διδάσκει ότι η αποτυχία της πρώτης παρουσίασης δεν είναι το τέλος. Η πολιτεία που θέλει να γεννήσει Παπανικολάου πρέπει να αντέχει τον νέο ερευνητή πριν γίνει διάσημος.

Ο δικός του ηρωισμός δεν κρατούσε ξίφος. Κρατούσε μια γυάλινη πλάκα και επέμενε να βλέπει εκεί όπου οι άλλοι προσπερνούσαν. Πόσες ιδέες απορρίπτονται σήμερα επειδή δεν έχουν ισχυρό προστάτη; Και ποιος από εμάς θα επιστρέψει αύριο στο δικό του μικροσκόπιο, αντί να περιμένει το χειροκρότημα; Τα δικά σας συμπεράσματα.

Η Ελλάδα δεν τιμά πραγματικά τον Παπανικολάου όταν τον βάζει σε ένα κάδρο. Τον τιμά όταν δεν αναγκάζει τον επόμενο να φύγει για να μπορέσει να δημιουργήσει.