Χορευτική επιδημία του 1518: πίσω από τον θρύλο των θανάτων

Χορευτική επιδημία του 1518: δύο ημερομηνίες πάνω στο χαρτί

Το καλοκαίρι εκείνο το Στρασβούργο ανήκε στην Αγία Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία. Δεκάδες άνθρωποι χόρευαν στους δρόμους για εβδομάδες, όπως συνοψίζουν τα Μουσεία της πόλης στον κατάλογο της έκθεσης του 2018. Το μέγεθος της αναστάτωσης φαίνεται από την εμπλοκή διοίκησης, κληρικών και γιατρών. Δεν ήταν απλώς μια γιορτή που κράτησε περισσότερο.

Η γιατρός Κριστέλ Φερατί αναπαράγει την εντολή στη μελέτη της, που παρουσιάστηκε το 2019. Προορισμός ήταν παρεκκλήσι του Αγίου Βίτου, του γαλλικού Saint-Guy, στο Χόλενσταϊν, πάνω από τη Σαβέρν.

Στις 2 Αυγούστου 1518 απαγορεύθηκαν δημόσιοι χοροί και ορισμένα κρουστά. Η Φερατί παρουσιάζει την καταχώριση με υπογραφή του Σεμπάστιαν Μπραντ. Το προσκύνημα είχε διαταχθεί νωρίτερα: η διαδρομή δεν ήταν μια απλή εναλλαγή θεραπειών.

Ο Γουόλερ περιγράφει το 2008 εξέδρες και πληρωμένους μουσικούς ως μέρος μιας απόπειρας θεραπείας με περισσότερο χορό. Η Κλεμάντς αμφισβητεί την αξιοπιστία της μεταγενέστερης ανασύνθεσης. Η θεαματική σκηνή χρειάζεται έλεγχο πριν γίνει το βέβαιο κέντρο της ιστορίας.

Πολλά χρονικά χάθηκαν στην πυρκαγιά του 1870, ενώ ορισμένα επέζησαν σε αντίγραφα ή μεταγραφές, σημειώνει η Φερατί. Η απώλεια δεν ισοδυναμεί με απόκρυψη. Η δεύτερη απαιτεί τεκμήριο συγκεκριμένης πράξης.

Η γυναίκα απέκτησε όνομα αργότερα

Στην κριτική της το 2016, η ιστορικός Ελιζαμπέτ Κλεμάντς εξετάζει τα Χρονικά του Μπραντ, τον Γκεμπβίλερ και την απάντηση προς τον επίσκοπο (ADBR 12J 1495). Περιγράφουν μια ανώνυμη γυναίκα που χόρευε και περίπου πενήντα ανθρώπους που την ακολούθησαν.

Η Frau Troffea εμφανίζεται στη μεταγενέστερη αφήγηση του Παράκελσου. Κατά την Κλεμάντς, εκείνος δεν προσδιορίζει πού και πότε έζησε η γυναίκα. Η ταύτισή της με το Στρασβούργο δεν είναι ασφαλές στοιχείο ληξιαρχείου. Το όνομα που κάνει την ιστορία τόσο ανθρώπινη είναι ένα από τα ασταθέστερα στηρίγματά της.

Υπάρχει και πιο οδυνηρή αβεβαιότητα. Κατά την Κλεμάντς, κανένας σύγχρονος συγγραφέας δεν αναφέρει θανάτους από το συγκεκριμένο επεισόδιο. Οι διηγήσεις για νεκρούς εμφανίζονται σε μεταγενέστερα κείμενα, τα οποία αξιοποίησε και ο Τζον Γουόλερ στη σύγχρονη ανασύνθεσή του. Αυτό δεν αποδεικνύει ότι δεν πέθανε κανείς. Σημαίνει ότι ο αναγνώστης δεν έχει μπροστά του επιβεβαιωμένο απολογισμό θυμάτων.

Τα Μουσεία του Στρασβούργου έκαναν αυτή τη διάκριση κεντρικό στόχο της έκδοσης του 2018: να ξεχωρίσουν τα γεγονότα από τις υπερβολικές ερμηνείες που παρουσιάζουν ολόκληρο τον Μεσαίωνα ως έναν απλοϊκό κόσμο παράλογων παρορμήσεων. Η αφαίρεση μιας δραματικής λεπτομέρειας δεν σβήνει την ταλαιπωρία των ανθρώπων. Μας εμποδίζει να την περιγράψουμε με επινοημένη ακρίβεια.

Κάπως έτσι μια εικόνα μπορεί να επισκιάσει την παλαιότερη καταγραφή. Στην υπόθεση των τριών φαροφυλάκων του Φλάναν, η διαδρομή μιας μεταγενέστερης λεπτομέρειας αλλάζει επίσης τον τρόπο που διαβάζουμε μια πραγματική εξαφάνιση.

Κατάρα, μύκητας ή κρίση που μεταδιδόταν χωρίς μικρόβιο;

Η πίστη στον Άγιο Βίτο πρόσφερε στους ανθρώπους της εποχής έναν τρόπο να ονομάσουν τη συμφορά και να αναζητήσουν θεραπεία. Η ιστορικός Λίνεθ Μίλερ, στην εργασία της το 2017, εξετάζει ακριβώς τη συνύπαρξη θεϊκής τιμωρίας και φυσικής ασθένειας στις ερμηνείες του επεισοδίου. Οι δύο γλώσσες δεν ανήκαν αναγκαστικά σε δύο απολύτως χωριστά στρατόπεδα.

Η Μίλερ διαβάζει το συμβάν ως σημείο συνάντησης παλαιότερων ιδεών και νεότερων αντιλήψεων για το σώμα. Το προσκύνημα δείχνει πώς αντιμετωπίστηκε η οδύνη· δεν αποδεικνύει ότι κάποιος άγιος την προκάλεσε. Και η ύπαρξη ιατρικής εξήγησης εκείνη την εποχή δεν την καθιστά ισοδύναμη με σημερινή κλινική διάγνωση.

Ο Γουόλερ, στο άρθρο του στο Endeavour το 2008, εξετάζει μια πολύ διαφορετική υποψία: δηλητηρίαση από μολυσμένη σίκαλη, λόγω παρασιτικού μύκητα. Η εκδοχή είχε υποστηριχθεί, μεταξύ άλλων, από τον Γιουτζίν Μπάκμαν. Ο Γουόλερ αντιτείνει ότι οι σπασμοί και οι διαταραχές που μπορεί να προκαλέσει δεν εξηγούν παρατεταμένες, συντονισμένες χορευτικές κινήσεις. Δεν παρουσιάζει εργαστηριακή εξέταση τροφίμων του 1518, αλλά ιστορική και συμπτωματολογική αντίρρηση. Στην έρευνα για το μαντείο των Δελφών, η υπόθεση επίδρασης μιας ουσίας θέτει ένα συγγενικό πρόβλημα: άλλο η δυνατότητα ενός μηχανισμού και άλλο η απόδειξη ότι έδρασε στο συγκεκριμένο ιστορικό συμβάν.

Η δική του εξήγηση συνδέει την ακραία ψυχική πίεση με την προσδοκία ότι μια κατάρα μπορεί να υποχρεώσει το σώμα να χορεύει. Η θέα άλλων πασχόντων, μέσα σε κοινό περιβάλλον φόβου, θα μπορούσε κατά τον ίδιο να ενισχύσει τη διάδοση. Είναι υπόθεση για ακούσια συμπεριφορά, όχι κατηγορία ότι οι άνθρωποι υποκρίνονταν. Παραμένει, όμως, αναδρομική ερμηνεία χωρίς τη δυνατότητα εξέτασης των ίδιων των ασθενών.

Το ανοιχτό ερώτημα αρχίζει πριν από τη διάγνωση

Υπάρχει και ουσιαστικός αντίλογος στον τρόπο που τίθεται το πρόβλημα. Ο ιστορικός Γκρέγκορ Ρόμαν υποστήριξε το 2015 ότι η «χορευτική μανία» ήταν πολιτισμικά διαμορφωμένη έννοια ασθένειας. Αντί να μεταφέρουμε αυτόματα μια σημερινή ψυχιατρική κατηγορία στο παρελθόν, προτείνει να εξετάσουμε πώς οι ίδιοι οι άνθρωποι κατανοούσαν μια κατάσταση απομάκρυνσης από τη σωτηρία. Η ιστορική ερμηνεία αλλάζει όταν αλλάζει το νόημα της ίδιας της λέξης «αρρώστια».

Ήδη το 1997 οι Ντόναλντσον, Κάβανα και Ράνκιν, στο Public Health, είχαν επισημάνει ότι οι ευρωπαϊκές χορευτικές μανίες δύσκολα αποδίδονται σε μία μοναδική αιτία. Πρότειναν συνδυασμό παραγόντων, πολιτισμικού υποβάθρου και δυσμενών κοινωνικών συνθηκών. Η ανασκόπησή τους αφορούσε το ευρύτερο φαινόμενο· δεν αποτελεί εξέταση ενός δείγματος από το Στρασβούργο.

Ακόμη και το 2024, το Πανεπιστήμιο του Στρασβούργου παρουσίαζε δημόσια διάλεξη της Κλεμάντς με έμφαση στην αντιπαραβολή των εγγράφων του 1518 και των μεταγενέστερων χρονικών. Η έρευνα δεν προχωρά μόνο προσθέτοντας μια πιο εντυπωσιακή αιτία. Προχωρά και αφαιρώντας όσα δεν αντέχουν στον έλεγχο της ημερομηνίας, του συντάκτη και της προέλευσης.

Το έγγραφο της 23ης Ιουλίου μένει εκεί: μια διοικητική απόφαση μπροστά σε μια ανθρώπινη κρίση. Δεν μας παραδίδει ούτε τον μηχανισμό της ούτε όλες τις ζωές που επηρεάστηκαν. Αν ανοίγαμε αύριο ένα ακόμη αρχείο του 1518, ποιο θα ήταν το πιο κρίσιμο εύρημα: μια περιγραφή των κινήσεων, ένα όνομα ή ένας πραγματικός απολογισμός της έκβασης; Τα δικά σας συμπεράσματα.