Πίσω από τις πόρτες του Βατικανού: οι φάκελοι που μπορούν να αλλάξουν μια ολόκληρη ιστορία

Το υπόγειο που μεγάλωσε μέσα στη φαντασία

Ράφια που μετριούνται σε δεκάδες χιλιόμετρα και τεκμήρια πολλών αιώνων δημιουργούν από μόνα τους μια αίσθηση αδυναμίας. Καμία ανθρώπινη ζωή δεν επαρκεί για να τα διαβάσει όλα. Μέρος του υλικού φυλάσσεται σε υπόγειους χώρους, ενώ οι ιστορίες για απαγορευμένα βιβλία και άγνωστες αποκαλύψεις έχουν χτίσει γύρω τους ένα δεύτερο, φανταστικό κτήριο. Σε εκείνο το κτήριο κάθε θύρα οδηγεί σε μια μοναδική αλήθεια που κάποιος κρατά σκόπιμα μακριά από τον υπόλοιπο κόσμο.

Το παλιό όνομα, «Μυστικό Αρχείο», ενίσχυσε αυτή την αίσθηση. Το λατινικό secretum παρέπεμπε ιστορικά στο ιδιαίτερο, ιδιωτικό αρχείο του πάπα. Το 2019 η ονομασία άλλαξε σε Αποστολικό Αρχείο του Βατικανού. Η αλλαγή δεν εξαφάνισε την περιέργεια, ούτε θα μπορούσε. Ένας θεσμός που συνδέθηκε επί αιώνες με κυβερνήσεις, πολέμους και συνειδήσεις κρατά αναπόφευκτα μαρτυρίες που ενδιαφέρουν πολύ περισσότερους από τους ίδιους τους διαχειριστές του. Το βάρος του υλικού βρίσκεται στη σχέση του με την εξουσία.

Η εποχή που τα αρχεία έφυγαν από τη Ρώμη

Το 1810, με διαταγή του Ναπολέοντα, παπικά αρχεία μεταφέρθηκαν στο Παρίσι. Η κίνηση φωτίζει μια διάσταση που συχνά υποτιμούμε: τα έγγραφα μπορούν να αποτελέσουν λάφυρο. Όποιος κατέχει μια ιστορική μνήμη δεν κατέχει μόνο περγαμηνές και χαρτί. Κρατά τίτλους, δικαιώματα, αποδείξεις, αποφάσεις και τον τρόπο με τον οποίο μια εξουσία εξηγεί το παρελθόν της. Η σύγκρουση δεν διεξαγόταν μόνο σε στρατώνες και παλάτια. Περνούσε και από την κατοχή των γραπτών ιχνών.

Ας κρατήσουμε ως νοητή ανασύνθεση, όχι ως συγκεκριμένη καταγεγραμμένη σκηνή, την εικόνα ενός κιβωτίου που κλείνει πάνω σε φακέλους πριν από ένα μεγάλο ταξίδι. Ό,τι είχε νόημα επειδή βρισκόταν δίπλα σε κάτι άλλο τώρα πρέπει να μετακινηθεί. Μια σειρά μπορεί να διαταραχθεί. Ένα βοήθημα να αποχωριστεί το υλικό του. Η επιστροφή των αρχείων μετά την πτώση της ναπολεόντειας ισχύος δεν αναιρεί αυτομάτως κάθε απώλεια και αναστάτωση. Ένα αρχείο έχει βιογραφία όπως ένας άνθρωπος: μετακινήσεις, τραύματα και κενά που επηρεάζουν όσα μπορεί να διηγηθεί.

Το χαρτί κρατά τη στιγμή που κάποιος πήρε θέση

Μια επιστολή δεν είναι απλώς αποθήκη γεγονότων. Είναι πράξη μέσα στον χρόνο. Κάποιος επιλέγει τι θα αναφέρει στον παραλήπτη του, τι θα αποσιωπήσει και ποιο αποτέλεσμα θέλει να προκαλέσει. Ένας διπλωματικός απεσταλμένος μπορεί να προσπαθεί να πείσει για τον κίνδυνο μιας εξέλιξης. Ένας τοπικός εκκλησιαστικός παράγοντας μπορεί να ζητεί παρέμβαση. Μια υπηρεσία μπορεί να μετατρέπει την επείγουσα αγωνία σε ψυχρή διοικητική διατύπωση. Η διαφορά ανάμεσα στη φωνή του αιτούντος και στη γλώσσα της διοίκησης μπορεί να είναι συγκλονιστική.

Σε μια τέτοια αλληλουχία η ημερομηνία αποκτά δραματική δύναμη. Η ίδια πληροφορία σημαίνει άλλο πράγμα αν έφθασε πριν από μια απόφαση και άλλο αν έφθασε μετά. Η μεταβολή μιας λέξης ανάμεσα σε σχέδιο και τελικό κείμενο μπορεί να δείξει δισταγμό, διαπραγμάτευση ή αλλαγή προτεραιότητας. Το ιστορικό θρίλερ βρίσκεται τότε στη μικρή διαφορά. Δεν χρειάζεται κρυφό δωμάτιο. Χρειάζεται να αναγνωρίσεις ότι δύο χαρτιά, που διαβάζονταν χωριστά, περιγράφουν διαφορετικά στάδια της ίδιας απόφασης.

Οι πόρτες του 2020 και η σκιά του πολέμου

Στις 2 Μαρτίου 2020 άνοιξε για τους μελετητές αρχειακό υλικό της περιόδου του Πίου ΙΒ΄, από το 1939 έως το 1958. Η χρονική αυτή έκταση περιλαμβάνει τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, το Ολοκαύτωμα και τη διαμόρφωση του μεταπολεμικού κόσμου. Εδώ τα ερωτήματα ξεπερνούν τη φιλομάθεια. Αφορούν τι γνώριζαν οι ηγεσίες, πότε το γνώριζαν και ποιες δυνατότητες δράσης πίστευαν ότι είχαν. Η διαφορά ανάμεσα σε πρόθεση, φόβο και αποτέλεσμα μπορεί να έχει τεράστιο ηθικό βάρος.

Η στάση του Πίου ΙΒ΄ έχει αποτελέσει πεδίο έντονης ιστορικής διαφωνίας. Η αθόρυβη διπλωματία, η δημόσια σιωπή, οι παρεμβάσεις και τα όριά τους απαιτούν ανάγνωση πολλών διαφορετικών διαδρομών. Ένας φάκελος μπορεί να περιέχει την προσπάθεια να βοηθηθεί κάποιος. Ένας άλλος μπορεί να δείχνει τη γνώση ενός εγκλήματος ή τον φόβο απέναντι σε μια δημόσια καταγγελία. Το ένα εύρημα δεν εξαφανίζει αυτομάτως το άλλο. Ο πραγματικός κόμπος βρίσκεται στη σύνδεσή τους: πώς η γνώση έγινε απόφαση και πώς η απόφαση επηρέασε ανθρώπους που βρίσκονταν ήδη σε κίνδυνο.

Ο άνθρωπος που υπάρχει μόνο ως αίτημα

Στις μεγάλες συλλογές πολιτικής αλληλογραφίας ο καθημερινός άνθρωπος μπορεί να εμφανίζεται με ελάχιστες λέξεις. Ένα επώνυμο, ένας τόπος, ένα αίτημα για βοήθεια. Κάποιες φορές ο φάκελος διατηρεί μόνο τη διαδρομή της αναζήτησης και όχι την έκβαση. Αυτή η μικρή παρουσία μπορεί να πονά περισσότερο από μια μεγάλη δήλωση πολιτικής. Πίσω από το τυπικό χαρτί υπάρχει κάποιος που περίμενε απάντηση, που εμπιστεύτηκε έναν μεσολαβητή ή που δεν είχε άλλον δρόμο για να ακουστεί.

Εδώ βρίσκεται ένα από τα πιο ισχυρά ενδεχόμενα της έρευνας. Μια ανεξήγητη οικογενειακή απουσία θα μπορούσε να συναντήσει μια καταγραφή μετακίνησης. Μια παλιά διήγηση θα μπορούσε να αποκτήσει ημερομηνία. Ένα πρόσωπο που εμφανίζεται σε δύο ασύνδετους φακέλους θα μπορούσε να ενώσει τόπους και γεγονότα. Οι διαδρομές αυτές συχνά μένουν ατελείς, με ένα όνομα να εμφανίζεται για λίγο και κατόπιν να χάνεται ξανά. Η αξία τους είναι ότι επαναφέρουν το αρχείο στην κλίμακα της ζωής. Η μεγάλη ιστορία συνέβη σε συγκεκριμένους ανθρώπους.

Η ελληνική διαδρομή μέσα σε μια ξένη αλληλογραφία

Για την ελληνική ιστορία το ενδιαφέρον βρίσκεται συχνά στη δυνατότητα μιας πλάγιας ματιάς. Ένα γεγονός μπορεί να περιγράφεται διαφορετικά από έναν τοπικό παράγοντα, έναν διπλωματικό παρατηρητή και έναν άνθρωπο που ζητεί βοήθεια. Η θρησκευτική, πολιτική και κοινωνική ζωή της ανατολικής Μεσογείου δημιούργησε πολλές τέτοιες διασταυρώσεις. Ένα ελληνικό όνομα μπορεί να κρύβεται κάτω από διαφορετική γραφή. Ένας τόπος να έχει καταγραφεί με παλιότερη ονομασία. Η αναζήτηση αρχίζει συχνά πριν από το κείμενο, στον τρόπο με τον οποίο το ταξινόμησαν.

Αν αναζητούσαμε μια υπόθεση που αφορά ελληνική κοινότητα, θα είχε σημασία να ακολουθήσουμε περισσότερες από μία αλληλογραφίες. Το μήνυμα που στάλθηκε από έναν τόπο μπορεί να αφήσει ίχνος στην καταχώριση παραλαβής, σε μια περίληψη και σε μια απάντηση που επέστρεψε διαφορετικά. Κάθε στάδιο μεταφέρει την ίδια αγωνία μέσα από άλλη διοικητική φωνή. Η πιθανή ανακάλυψη δεν θα ήταν πάντα μια άγνωστη απόφαση. Θα μπορούσε να είναι η διαπίστωση ότι μια γνωστή απόφαση χρειάστηκε περισσότερο χρόνο ή συνάντησε περισσότερη αντίσταση απ' όσο πιστεύαμε.

Τα απαγορευμένα βιβλία και η επιθυμία για μία εξήγηση

Γύρω από το Βατικανό συγκεντρώνονται επίμονα ιστορίες για κρυμμένα ευαγγέλια, χαμένες προφητείες και χειρόγραφα ικανά να ανατρέψουν όλη την ιστορία της πίστης. Μερικές εκκινούν από πραγματικά ερωτήματα για τη διαμόρφωση της θρησκευτικής παράδοσης. Άλλες είναι νεότερες αφηγήσεις που επαναλαμβάνονται χωρίς να οδηγούν σε αναγνωρίσιμο αντικείμενο. Η εικόνα ενός βιβλίου που θα εξηγούσε τα πάντα έχει τεράστια δύναμη. Υπόσχεται να λύσει με μία κίνηση όσα η ιστορία έχει μπλέξει επί αιώνες.

Το Βατικανό όμως δεν διαθέτει μία μοναδική αποθήκη όπου συγκεντρώνεται αδιακρίτως κάθε είδος γνώσης. Βιβλιοθήκη, αρχεία διαφορετικών υπηρεσιών και ειδικές συλλογές έχουν διαφορετικές ιστορίες και περιεχόμενα. Η διάκριση αλλάζει τη διαδρομή της περιέργειας. Αν αναζητούμε χειρόγραφο, χρειάζεται να εντοπιστεί ως χειρόγραφο. Αν αναζητούμε φάκελο δίωξης ή διπλωματική αναφορά, χρειάζεται άλλη κατεύθυνση. Το πιο ενδιαφέρον μυστικό μπορεί να είναι μικρότερο από τον μύθο του και ταυτόχρονα πολύ πιο ισχυρό: να αλλάζει μια συγκεκριμένη ανθρώπινη ιστορία, επειδή επιτέλους αποκτά ακριβή μορφή.

Ποιος μπορεί να περάσει την πόρτα

Η έρευνα προβλέπει διαδικασία εισαγωγής και απαιτήσεις επιστημονικής κατάρτισης. Η πρόσβαση δεν λειτουργεί σαν τουριστική επίσκεψη, αλλά ούτε ταυτίζεται με μια απόλυτη απαγόρευση μελέτης. Το γενικό χρονικό όριο που αναφέρεται για την προσβάσιμη τεκμηρίωση φθάνει στο τέλος της περιόδου του Πίου ΙΒ΄, τον Οκτώβριο του 1958, με ειδικούς κανόνες και διαφορετικές συνθήκες ανά σύνολο. Πίσω από την αίτηση υπάρχει και ένα πρακτικό ερώτημα: ο ενδιαφερόμενος πρέπει να ξέρει τι ψάχνει αρκετά καλά ώστε να μπορέσει να το ζητήσει.

Αυτό δημιουργεί μια ιδιόμορφη ένταση. Πώς αναζητείς κάτι που δεν γνωρίζεις ακόμη ότι υπάρχει; Με γειτονικές υποθέσεις, καταλόγους, παλαιές καταγραφές, πρόσωπα που συνδέονται με την υπόθεση. Μερικές φορές το ενδιαφέρον έγγραφο βρίσκεται σε φάκελο που έχει διαφορετικό τίτλο από εκείνον που περιμέναμε. Μερικές φορές η απάντηση εμφανίζεται στην αλληλογραφία του παραλήπτη και όχι του αποστολέα. Η πρόσβαση είναι επομένως μόνο το πρώτο άνοιγμα. Το δεύτερο αφορά την ικανότητα να μετατρέψεις ένα αχανές σώμα χαρτιού σε διαδρομή που μπορείς πράγματι να ακολουθήσεις.

Ο χρόνος της έρευνας έχει επίσης κόστος. Ένας άνθρωπος μπορεί να αφιερώσει μήνες σε σειρές φακέλων που τελικά δεν απαντούν στο αρχικό ερώτημά του. Αλλά και μια τέτοια διαδρομή μπορεί να αποκαλύψει ότι η υπόθεση χρειάζεται άλλη αρχή. Το αρχείο δεν έχει μόνο κλειδωμένες πόρτες· έχει και διαδρόμους που οδηγούν απροσδόκητα αλλού.

Η πιο δύσκολη πόρτα ανοίγει μετά την ανακάλυψη

Ας υποθέσουμε ότι βρέθηκε ένα έγγραφο που αλλάζει όσα πιστεύαμε. Τότε αρχίζει μια νέα δυσκολία. Θα πρέπει να φανεί πώς συνδέεται με όσα ήδη γνωρίζουμε, γιατί γράφτηκε και ποια πράξη ακολούθησε. Η ανατροπή δεν ολοκληρώνεται τη στιγμή που κάποιος βλέπει μια εντυπωσιακή φράση. Ολοκληρώνεται όταν το νέο στοιχείο αντέχει δίπλα στα υπόλοιπα. Η διαδρομή αυτή μπορεί να είναι αργή, αλλά η έντασή της είναι πραγματική: μια κοινωνία μπορεί να χρειαστεί να κοιτάξει διαφορετικά έναν ηγέτη, μια σιωπή ή ένα γεγονός.

Τα αρχεία του Βατικανού παραμένουν συναρπαστικά επειδή διατηρούν πολλούς από τους κόμπους ανάμεσα σε πίστη και εξουσία. Οι μεγάλες πόρτες τροφοδοτούν τη φαντασία. Οι μικρές ημερομηνίες μπορούν να αλλάξουν το συμπέρασμα. Και κάπου ανάμεσα σε δύο διαδοχικές επιστολές ίσως βρίσκεται ακόμη μια απόσταση που δεν έχει μετρηθεί σωστά: η απόσταση ανάμεσα σε όσα κάποιος ήξερε και σε όσα αποφάσισε να κάνει. Εκεί το αρχείο παύει να είναι μακρινό υπόγειο. Γίνεται χώρος στον οποίο το παρελθόν μάς ζητεί να πάρουμε κι εμείς θέση.