Ο δράκος που υποσχόταν να αλλάξει την ύλη

Η γνώση που χρειάζεται χώρο για να ανοίξει

Ο αλχημικός κύλινδρος του Εδιμβούργου απλώνεται σε περίπου πεντέμισι μέτρα. Επτά φύλλα περγαμηνής, με λινή υποστήριξη, συγκροτούν μια συνεχή ακολουθία. Η μορφή δεν είναι απλό δοχείο του περιεχομένου. Οργανώνει την εμπειρία του.

Ένα βιβλίο σε αφήνει να μεταπηδήσεις από σελίδα σε σελίδα. Εδώ η ανάγνωση μοιάζει με πορεία. Όσο το υλικό ξετυλίγεται, η επόμενη εικόνα βγαίνει από την απόκρυψη. Το ίδιο το αντικείμενο μπορεί να παράγει την αίσθηση ότι η γνώση παραδίδεται σταδιακά, ότι ο θεατής πρέπει πρώτα να περάσει από ένα στάδιο για να συναντήσει το επόμενο.

Ας φανταστούμε έναν άνθρωπο που έρχεται μπροστά του με πραγματική προσδοκία. Δεν βλέπει απλώς τέρατα που διακοσμούν μια παλιά επιφάνεια. Αναζητεί μια μέθοδο. Αν πιστεύει ότι η φύση μπορεί να ολοκληρώσει τεχνητά τις μεταβολές της, κάθε σύμβολο ίσως είναι το στοιχείο που του λείπει. Η ομορφιά της εικόνας και η ελπίδα του αποτελέσματος γίνονται δύσκολο να χωριστούν.

Το όνομα του Ρίπλεϊ φτάνει μετά τον άνθρωπο

Οι κύλινδροι συνδέονται με τον Τζορτζ Ρίπλεϊ, Άγγλο κληρικό και αλχημικό συγγραφέα του δέκατου πέμπτου αιώνα. Στίχοι που αποδίδονται σε αυτόν εμφανίζονται σε πολλά αντίγραφα. Η σύνδεση όμως δεν σημαίνει ότι κάθε σωζόμενος κύλινδρος πέρασε από το χέρι του.

Το αντίγραφο που βρίσκεται σήμερα στο Χάντινγκτον χρονολογείται στο δεύτερο μισό του δέκατου έκτου αιώνα. Είναι μεταγενέστερο από τον ιστορικό Ρίπλεϊ. Το όνομά του είχε ήδη γίνει φορέας μιας παράδοσης, ένας τρόπος να αναγνωρίζεται και να νομιμοποιείται ένα σώμα γνώσης που συνέχιζε να αντιγράφεται.

Εδώ αρχίζει το πρώτο μικρό μυστήριο. Τι αντιγράφει πραγματικά ο επόμενος δημιουργός; Ένα κείμενο που θεωρεί έγκυρο; Ένα εικονογραφικό σύστημα που τον γοητεύει; Μια διαδικασία που πιστεύει ότι μπορεί να εφαρμόσει; Η αντιγραφή δεν είναι υποχρεωτικά ουδέτερη. Κάθε νέο αντικείμενο μπορεί να μπαίνει σε ένα διαφορετικό περιβάλλον προσδοκιών, ακόμη κι όταν κρατά το ίδιο αναγνωρίσιμο όνομα.

Ο χρυσός πίσω από τα χρώματα

Στον πυρήνα της αλχημικής επιδίωξης βρίσκεται η μετατροπή των ευτελών μετάλλων σε ευγενή. Ο χρυσός έχει πρακτική αξία και συγχρόνως συμβολική δύναμη. Δεν είναι δύσκολο να καταλάβουμε γιατί η δυνατότητα παραγωγής του μπορούσε να κινητοποιήσει εργασία, χρήματα και πίστη.

Στην αλχημική γλώσσα ο Ήλιος μπορεί να δηλώνει τον χρυσό, η Σελήνη τον άργυρο, η Αφροδίτη τον χαλκό. Μια εικόνα επομένως μπορεί να συνομιλεί με την ύλη χωρίς να την κατονομάζει όπως θα έκανε ένας σημερινός κατάλογος υλικών. Ο θεατής χρειάζεται ήδη κάποια γνώση για να καταλάβει τι διαβάζει.

Το μαύρο, το λευκό και το κόκκινο οργανώνουν επίσης μια πορεία μεταβολής. Στο αντίγραφο του Κέμπριτζ μάλιστα μεγάλο μέρος της πολυχρωμίας προστέθηκε αργότερα, ενώ τα αρχικά υλικά κρατούσαν αυτόν τον βασικό χρωματικό άξονα. Άρα η σημερινή εντύπωση δεν ταυτίζεται απόλυτα με την πρώτη. Ένας μεταγενέστερος χρωματισμός μπορεί να κάνει την παράσταση πιο ζωντανή, αλλά και να μετακινήσει την προσοχή από τον αρχικό της μηχανισμό.

Το πουλί που τρώει την ίδια του τη δύναμη

Το Πουλί του Ερμή είναι από τις εικόνες που δύσκολα εγκαταλείπουν τη μνήμη. Η μορφή που στρέφεται στο ίδιο της το φτερό μοιάζει να μετατρέπει το σώμα της σε πεδίο εργασίας. Κάτι πτητικό συγκρατείται, κάτι που θα μπορούσε να ξεφύγει γυρίζει προς τον εαυτό του.

Μια αλχημική ανάγνωση μπορεί να συνδέσει τέτοιες μορφές με διαδικασίες σταθεροποίησης, αλλαγής ή ελέγχου της ύλης. Δεν υπάρχει όμως ένα λεξικό που να μετατρέπει με ασφάλεια κάθε πουλί σε συγκεκριμένο υλικό και κάθε κίνηση σε μία εργαστηριακή πράξη. Οι εικόνες ανήκουν σε παραδόσεις που μεταβάλλονται.

Αυτό δεν τις κάνει κενές. Αντίθετα, μας αναγκάζει να τις πλησιάσουμε πιο προσεκτικά. Ένα σύμβολο μπορεί να λειτουργεί ως μνήμη για εκείνον που ήδη διδάχτηκε κάτι και ως αίνιγμα για τον εξωτερικό παρατηρητή. Αν έτσι χρησιμοποιούνταν ο κύλινδρος, η δυσκολία του δεν θα ήταν ελάττωμα. Θα ήταν μέρος της αρχιτεκτονικής του: να δείχνει πολλά και να εξηγεί μόνο σε όποιον διαθέτει τον κατάλληλο συνομιλητή.

Το εργαστήριο και ο άνθρωπος που πληρώνει

Ας ακολουθήσουμε δύο πιθανούς θεατές. Ο πρώτος εργάζεται με δοχεία, θερμότητα, ουσίες και επαναλήψεις. Αναζητεί στον κύλινδρο κάτι που θα συνδέσει την εικόνα με όσα παρατηρεί μπροστά του. Ο δεύτερος διαθέτει χρήματα και κύρος. Δεν χρειάζεται να επαναλάβει κάθε διαδικασία· χρειάζεται να πειστεί ότι αξίζει να στηρίξει εκείνον που υπόσχεται να την ολοκληρώσει.

Το ίδιο αντικείμενο μπορεί να απευθύνεται και στους δύο. Η τεχνική γλώσσα συγκρατεί μια παράδοση, ενώ η οπτική μεγαλοπρέπεια παρουσιάζει την τέχνη ως παλιά και πολύτιμη. Η υπόσχεση έχει μεγαλύτερη δύναμη όταν μοιάζει να έρχεται από μακρύ παρελθόν, με σύμβολα που υποβάλλουν ότι η πλήρης εξήγηση δεν προσφέρεται στον καθένα.

Η ιστορικός Τζένιφερ Ράμπλινγκ έχει επισημάνει αυτήν τη διάσταση πειθούς στην αλχημική εικόνα. Για εμάς ανοίγει ένα ενδιαφέρον σενάριο: ο κύλινδρος μπορεί να λειτουργεί ταυτόχρονα ως φορέας έρευνας και ως παρουσίαση που κερδίζει προστάτες. Η πίστη και η επιδίωξη υποστήριξης δεν αλληλοαναιρούνται. Ο άνθρωπος που θέλει να συνεχίσει μια εργασία χρειάζεται συχνά να πείσει άλλους ότι το τέλος της πλησιάζει.

Ένας Σκοτσέζος μέσα στο δίκτυο

Ο Σερ Τζορτζ Έρσκιν του Ινερτίλ, που πέθανε το 1646, είχε στην κατοχή του τον κύλινδρο του Εδιμβούργου και αλχημικά χειρόγραφα. Οι επαφές του τον συνέδεαν με ανθρώπους στη Σκοτία και στο Λονδίνο που μοιράζονταν το ίδιο ενδιαφέρον. Η αναζήτηση της φιλοσοφικής λίθου δεν ήταν αναγκαστικά μοναχική υπόθεση σε ένα κλειδωμένο δωμάτιο.

Η αλληλογραφία, οι ανταλλαγές και η κυκλοφορία βιβλίων μπορούσαν να οργανώνουν ένα δίκτυο όπου η γνώση και η φήμη μεταφέρονταν μαζί. Κάποιος ακούει για ένα χειρόγραφο, αναζητεί αντίγραφο, συγκρίνει μια περιγραφή, εμπιστεύεται έναν συνομιλητή. Η απόσταση δεν σταματά την προσδοκία· μερικές φορές την μεγαλώνει.

Ο Έρσκιν είχε και επαφές με ροδοσταυρικούς κύκλους στην Έσση. Η λεπτομέρεια αρκεί για να φανταστεί κανείς μυστικές παραδόσεις και τελετουργικές παραδόσεις κυλίνδρων. Όμως η διαδρομή του συγκεκριμένου αντικειμένου πριν από αυτόν παραμένει ασαφής και δεν στηρίζει μια τέτοια βεβαιότητα. Το ενδιαφέρον είναι η πραγματική ανθρώπινη δικτύωση, όχι ένα τελετουργικό που θα θέλαμε να είχε συμβεί.

Το χειρόγραφο γίνεται κληρονομιά

Το 1707 ο εγγονός του Έρσκιν, ο κόμης του Κρόμαρτι, πρόσφερε τη συλλογή στο ιατρικό Κολέγιο του Εδιμβούργου. Η μετακίνηση αλλάζει πάλι τη θέση του κυλίνδρου στον κόσμο. Από προσωπικό αντικείμενο μελέτης και ενδιαφέροντος γίνεται μέρος μιας θεσμικής βιβλιοθήκης.

Δεν ξέρουμε αν κάθε νέος θεατής τον κοιτάζει με την ίδια προσδοκία. Ένα αντικείμενο μπορεί να παραμένει το ίδιο, ενώ η ερώτηση που του θέτουν αλλάζει. Άλλος θέλει να μάθει τη διαδικασία, άλλος να καταλάβει μια παλιά μορφή γνώσης, άλλος να δει την ιστορία μιας συλλογής.

Η αλχημεία δεν μετατράπηκε μονομιάς από υπόσχεση σε ιστορικό ενδιαφέρον. Οι σχέσεις της με την ιατρική, την επεξεργασία υλικών και τη μελέτη της φύσης ήταν σύνθετες. Ο κύλινδρος μένει εκεί σαν αντικείμενο που επέζησε από τη μεταβολή των ερωτήσεων. Δεν έχει πλέον ανάγκη να παράγει χρυσό για να θεωρείται πολύτιμος. Η ιστορία της ίδιας της επιδίωξης είναι πια μέρος της αξίας του.

Μια συνταγή που προστατεύει τον εαυτό της;

Υπάρχει ένα γοητευτικό ενδεχόμενο: η συμβολική γλώσσα να κρατά την τέχνη μακριά από όσους δεν έχουν μυηθεί. Αν το μυστικό μπορεί να αποφέρει πλούτο ή κύρος, η πλήρης δημόσια διατύπωσή του θα ήταν παράδοξη. Ο κύλινδρος θα μπορούσε να αποκαλύπτει αρκετά ώστε να δείχνει γνώση και να κρύβει αρκετά ώστε να χρειάζεται τον κάτοχό της.

Υπάρχει όμως και μια διαφορετική ανάγνωση. Ίσως η αμφισημία δεν προστέθηκε μόνο για προστασία. Ίσως ήταν ο τρόπος με τον οποίο οι δημιουργοί σκέφτονταν την ίδια τη φύση, μέσα από ομοιότητες, κύκλους, χρώματα και αντιστοιχίες. Η εικόνα δεν θα ήταν κώδικας που περιμένει να αντικατασταθεί από απλή γλώσσα· θα αποτελούσε μέρος της σκέψης.

Και υπάρχει μια τρίτη δυνατότητα, λιγότερο κολακευτική για τη δική μας προσδοκία. Μια ασαφής υπόσχεση μπορεί να επιβιώνει επειδή η αποτυχία της εφαρμογής αποδίδεται στην ατελή κατανόηση του μαθητή. Αν δεν πέτυχε το αποτέλεσμα, ίσως δεν διάβασε σωστά το σύμβολο. Έτσι η αδυναμία οριστικής ερμηνείας μπορεί να κρατά ανοιχτή και τη δυνατότητα πίστης.

Ας επιστρέψουμε στον επίδοξο μαθητή μετά από μια αποτυχία. Έχει ακολουθήσει όσα κατάλαβε και το δοχείο δεν του παραδίδει αυτό που περίμενε. Μπορεί να αμφισβητήσει την υπόσχεση ή να αμφισβητήσει τον εαυτό του. Αν πιστεύει ότι η παράδοση κρατά ένα αληθινό μυστικό, η δεύτερη επιλογή είναι πιθανό να έρθει πρώτη. Ίσως η φωτιά ήταν ισχυρή, ίσως το στάδιο δεν κράτησε αρκετά, ίσως ο δράκος δεν σήμαινε αυτό που νόμιζε.

Η ψυχολογική αυτή διαδρομή εξηγεί πώς μια εικόνα μπορεί να κρατά δεμένο τον θεατή της χωρίς να του δώσει ποτέ οριστική επιβεβαίωση. Κάθε αποτυχία υπόσχεται μια λεπτομέρεια που ακόμη διαφεύγει. Και όσο περισσότερα έχει επενδύσει ο άνθρωπος, τόσο ακριβότερη γίνεται η απόφαση να εγκαταλείψει. Το παλιό χειρόγραφο φωτίζει έτσι και μια πολύ σύγχρονη αδυναμία: πόσο δύσκολα αποχωριζόμαστε μια μεγάλη υπόσχεση όταν έχουμε ήδη ξοδέψει πάνω της ένα κομμάτι της ζωής μας.

Το τελευταίο σύμβολο κοιτάζει εμάς

Όταν ο κύλινδρος ξανατυλίγεται, ο δράκος και το πουλί επιστρέφουν στην απόκρυψη. Η υπόσχεση όμως μένει έξω. Είναι η επιθυμία να υπάρχει ένας δρόμος από το ατελές στο τέλειο, από το κοινό στο πολύτιμο, από το σώμα που φθείρεται σε κάτι που αντιστέκεται στη φθορά.

Η δική μας ανάλυση βρίσκει εδώ τον λόγο που αυτά τα χειρόγραφα εξακολουθούν να γοητεύουν. Δεν παρατηρούμε μόνο τις προσπάθειες μιας παλιάς τέχνης. Παρατηρούμε την ανθρώπινη ανάγκη να πιστέψει ότι η φύση κρύβει μια τελευταία διαδικασία που, αν επιτέλους κατανοηθεί, θα αλλάξει τις δυνατότητες της ζωής.

Ο κύλινδρος δεν μας παρέδωσε τη φιλοσοφική λίθο. Μας παρέδωσε όμως το σκηνικό της αναζήτησής της, με την επιμονή, την ομορφιά, την επιθυμία και τον κίνδυνο της αυταπάτης δεμένα στο ίδιο υλικό. Και το πιο επίμονο ερώτημά του ίσως αφορά τον θεατή: πόσο εύκολα θα ξεκινούσαμε κι εμείς, αν κάποιος μας έδειχνε έναν τόσο όμορφο δρόμο προς το αδύνατο;