Αστεγία στην Ελλάδα 2026: η χώρα μετρά τις δομές αλλά όχι όλους τους ανθρώπους

Αστεγία στην Ελλάδα 2026: τι μετρά ο επίσημος αριθμός και ποιον αφήνει έξω

Η ελληνική νομοθεσία δίνει ευρύτερο ορισμό από εκείνον που υπονοεί η καθημερινή εικόνα. Ο νόμος 4052/2012 αναγνωρίζει ως αστέγους τους ανθρώπους που διαμένουν νόμιμα στη χώρα και δεν έχουν ή έχουν επισφαλή πρόσβαση σε κατάλληλη ιδιόκτητη, μισθωμένη ή παραχωρημένη κατοικία με βασικές υπηρεσίες νερού και ηλεκτρισμού. Περιλαμβάνει ειδικά όσους ζουν στον δρόμο και σε ξενώνες, όσους φιλοξενούνται αναγκαστικά και προσωρινά σε ιδρύματα ή άλλες δομές και όσους ζουν σε ακατάλληλο κατάλυμα. Άρα, σε νομικό επίπεδο, η αστεγία δεν αρχίζει μόνο όταν στρώνεται ένα χαρτόνι στο πεζοδρόμιο. Αρχίζει όταν η κατοικία παύει να είναι ασφαλής, επαρκής και σταθερή.

Η τελευταία διεθνώς συγκρίσιμη σημείωση του ΟΟΣΑ για την Ελλάδα δημοσιεύτηκε το 2024 και βασίστηκε σε διοικητικά στοιχεία του 2023. Η κεντρική εκτίμηση ήταν 1.387 άνθρωποι, ή 0,01% του πληθυσμού. Από αυτούς, 440 βρίσκονταν σε νυχτερινά καταλύματα επείγουσας φιλοξενίας και 947 σε καταλύματα για αστέγους ή μεταβατική κατοικία. Στο φύλο που καταγράφηκε από το ψηφιακό μητρώο, 78% ήταν άνδρες και 22% γυναίκες. Περιλαμβάνονταν έξι ανήλικοι στις δομές που αναφέρονται στις υποσημειώσεις. Οι αριθμοί είναι επίσημοι, αλλά δεν είναι απογραφή της συνολικής αστεγίας. Είναι στιγμιότυπο ανθρώπων που βρίσκονταν μέσα σε συγκεκριμένες διοικητικές διαδρομές.

Ο ΟΟΣΑ το δηλώνει καθαρά: η εκτίμηση δεν περιλάμβανε ανθρώπους που ζούσαν στον δρόμο ή σε δημόσιους χώρους. Δεν περιλάμβανε όσους έμεναν σε ιδρύματα επειδή δεν είχαν κατοικία για να επιστρέψουν. Δεν περιλάμβανε όσους κοιμούνταν σε αυτοκίνητα, τροχόσπιτα, σκηνές ή άλλους μη συμβατικούς χώρους. Δεν περιλάμβανε όσους έμεναν προσωρινά με φίλους ή συγγενείς, το λεγόμενο sofa-surfing. Επίσης δεν συμπεριλάμβανε στις ειδικές κατηγορίες προσωρινής στέγασης αιτούντες άσυλο, αναγνωρισμένους πρόσφυγες ή επιζώσες ενδοοικογενειακής βίας. Κάθε μία από αυτές τις εξαιρέσεις έχει διαφορετικό θεσμικό λόγο. Μαζί, όμως, δείχνουν γιατί το 1.387 δεν μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως συνολικός πληθυσμός αστέγων της χώρας.

Η διάκριση δεν είναι ακαδημαϊκή. Αν μια τετραμελής οικογένεια χάσει το μίσθωμά της και φιλοξενηθεί για τρεις μήνες στο καθιστικό συγγενών, έχει αποφύγει τον δρόμο αλλά όχι την έλλειψη στέγης. Δεν διαθέτει δικό της ασφαλή χώρο, η παραμονή εξαρτάται από ανοχή τρίτου, τα παιδιά μπορεί να αλλάξουν σχολείο και η οικογενειακή ένταση να αυξηθεί. Αν ένας εργαζόμενος κοιμάται σε αυτοκίνητο κοντά στην εποχική δουλειά του, εμφανίζεται στην αγορά εργασίας αλλά όχι στο μητρώο ξενώνα. Η κρυφή αστεγία είναι ακριβώς αυτή η ζώνη: άνθρωποι χωρίς σταθερή κατοικία που αποφεύγουν ή δεν φτάνουν στις υπηρεσίες και επομένως δεν γίνονται διοικητικό δεδομένο.

Η μόνη εθνικά συντονισμένη επιτόπια πιλοτική καταγραφή έγινε το 2018 σε έξι δήμους. Συνδύασε καταμέτρηση στον δρόμο, ερωτηματολόγια σε συσσίτια και στοιχεία κοινωνικών λειτουργών από ξενώνες και υπνωτήρια. Ο ΟΟΣΑ σημειώνει ότι δεν είχε σταθερή περιοδικότητα. Η μέθοδος ήταν σημαντικό πρώτο βήμα, αλλά μια νύχτα δεν αρκεί για να αποτυπώσει εποχική εργασία, γυναίκες που κρύβονται για ασφάλεια, οικογένειες που μετακινούνται μεταξύ σπιτιών και ανθρώπους που αποφεύγουν τις υπηρεσίες. Χρειάζεται επανάληψη με κοινό πρωτόκολλο και συμπλήρωση από διοικητικά δεδομένα, όχι εγκατάλειψη της επιτόπιας μέτρησης επειδή υπάρχει ψηφιακή πλατφόρμα.

Μια αξιόπιστη εθνική εικόνα δεν μπορεί να προκύψει από μία μόνο πηγή. Η καταμέτρηση μιας συγκεκριμένης νύχτας δείχνει ποιοι βρίσκονται σε ορατά σημεία, αλλά υποεκτιμά όσους κρύβονται ή μετακινούνται. Τα μητρώα υπηρεσιών δείχνουν ποιοι ζήτησαν βοήθεια, αλλά όχι ποιοι αποκλείστηκαν ή δεν γνώριζαν πού να απευθυνθούν. Οι έρευνες νοικοκυριών μπορούν να φωτίσουν προσωρινή φιλοξενία και κίνδυνο έξωσης, αλλά συνήθως δεν έχουν πλαίσιο δειγματοληψίας για ανθρώπους χωρίς σταθερή κατοικία. Γι’ αυτό η σωστή μέθοδος είναι τριγωνοποίηση: κοινός ορισμός, περιοδική επιτόπια μέτρηση, διοικητική συνέχεια και ειδικές ερωτήσεις σε αντιπροσωπευτικές έρευνες. Το τελικό αποτέλεσμα πρέπει να δημοσιεύει και τα όριά του, ώστε καμία κυβέρνηση να μην παρουσιάζει μια μερική διοικητική μέτρηση ως οριστική κοινωνική πραγματικότητα.

Από το 2023, οι δομές αστέγων, όπως υπνωτήρια και ξενώνες, οφείλουν βάσει του Προεδρικού Διατάγματος 77/2023 να καταγράφουν στοιχεία στο ψηφιακό μητρώο. Οι δήμοι που υλοποιούν το «Στέγαση και Εργασία για τους αστέγους» επίσης παρέχουν δεδομένα στο Υπουργείο Κοινωνικής Συνοχής και Οικογένειας. Αυτό δημιουργεί συνεχή εικόνα για όσους χρησιμοποιούν αυτές τις υπηρεσίες και είναι θεσμική πρόοδος. Παρ’ όλα αυτά, ο ΟΟΣΑ καταγράφει ότι δεν υπάρχει γενική νομική υποχρέωση της εθνικής κυβέρνησης να συλλέγει συνολικά δεδομένα αστεγίας. Το σύστημα μετρά υπηρεσίες και προγράμματα, όχι υποχρεωτικά τον πληθυσμό που μένει εκτός τους.

Υπάρχει και τρίτη διοικητική πηγή: το Ελάχιστο Εγγυημένο Εισόδημα καταγράφει δικαιούχους που δηλώνουν ότι ζουν στον δρόμο, σε δομή, σε ξενώνα γυναικών ή σε μη συμβατικό κατάλυμα. Η πηγή αυτή φτάνει σε ορισμένους ανθρώπους που λείπουν από το μητρώο ξενώνων. Εξακολουθεί όμως να αποκλείει όποιον δεν υποβάλλει αίτηση, δεν πληροί ή δεν αποδεικνύει προϋποθέσεις, δεν γνωρίζει τη διαδικασία ή δεν έχει έγγραφα και υποστήριξη. Τα διοικητικά δεδομένα απαντούν «ποιος έλαβε ή ζήτησε συγκεκριμένη υπηρεσία». Δεν απαντούν από μόνα τους «ποιος έχει ανάγκη αλλά δεν ήρθε». Η πολιτική χρειάζεται και τις δύο απαντήσεις.

Το 2026 δημοσιεύτηκε η Εθνική Στρατηγική Στεγαστικής Πολιτικής 2026 έως 2035, με περισσότερα από 6,5 δισ. ευρώ και 50 μέτρα. Περιλαμβάνει αύξηση προσφοράς κατοικιών, στήριξη νοικοκυριών και μόνιμους μηχανισμούς σχεδιασμού και παρακολούθησης. Είναι θετικό ότι η στέγαση αντιμετωπίζεται πλέον ως δεκαετές πεδίο και όχι μόνο ως διαδοχή επιδομάτων. Ωστόσο, η δημόσια παρουσίαση της στρατηγικής δίνει έμφαση στην προσιτή κατοικία, στην πρώτη ιδιοκτησία και στην αξιοποίηση ακινήτων. Η αστεγία χρειάζεται χωριστή επιχειρησιακή γραμμή: πρόληψη έξωσης, άμεση πρόσβαση σε κατοικία, εντατική υποστήριξη και μετρήσιμη μείωση ανθρώπων χωρίς σταθερό σπίτι.

Η στεγαστική πίεση είναι ευρύτερη από την αστεγία, αλλά αποτελεί δεξαμενή κινδύνου. Ένα νοικοκυριό μπορεί να πληρώνει υπερβολικό μέρος του εισοδήματος για στέγη, να καθυστερεί λογαριασμούς ή να ζει σε υπερπληθυσμένη κατοικία χωρίς να θεωρείται άστεγο. Η έρευνα για την παιδική στέρηση και τον υπερπληθυσμό δείχνει ότι η επισφαλής κατοίκηση αφήνει αποτύπωμα πολύ πριν από την έξωση. Δεν πρέπει να βαφτίζεται κάθε φτωχό νοικοκυριό άστεγο. Πρέπει όμως να υπάρχει μηχανισμός έγκαιρης προειδοποίησης όταν συσσωρεύονται ενοίκια, διακοπές ρεύματος, έξωση, βία ή έξοδος από ίδρυμα.

Το πρώτο ασφαλές συμπέρασμα είναι επομένως περιορισμένο αλλά ισχυρό. Γεγονός: η επίσημη εκτίμηση του 2023 μέτρησε 1.387 ανθρώπους που ήταν ορατοί σε δομές και μεταβατική κατοικία. Γεγονός: άφησε εκτός βασικές κατηγορίες της ευρωπαϊκής τυπολογίας ETHOS Light και είναι στενότερη από τον ελληνικό νομικό ορισμό. Άγνωστο: δεν διαθέτουμε σύγχρονο, ενιαίο εθνικό συνολικό αριθμό που να καλύπτει δρόμο, μη συμβατικά καταλύματα και προσωρινή φιλοξενία. Εκτίμηση: κάθε ισχυρισμός ότι «η Ελλάδα έχει μόνο 1.387 αστέγους» είναι παραπλανητικός, όπως θα ήταν και ένας αυθαίρετος πολλαπλασιασμός του αριθμού χωρίς νέα μέτρηση.

Υπάρχει ακόμη μία κρίσιμη διάκριση: άλλο το απόθεμα μιας ημέρας και άλλο η ροή ενός έτους. Αν μια δομή έχει είκοσι κλίνες, μπορεί μέσα σε δώδεκα μήνες να εξυπηρετήσει πολύ περισσότερους από είκοσι ανθρώπους, επειδή κάποιοι αποχωρούν και άλλοι εισέρχονται. Αντίστροφα, ένας άνθρωπος που μένει εκτός υπηρεσίας όλο το έτος δεν εμφανίζεται σε κανένα άθροισμα κλινών. Η δημόσια λογοδοσία χρειάζεται και τα δύο: πόσοι βρίσκονταν χωρίς σταθερή στέγη σε συγκεκριμένη χρονική στιγμή και πόσοι διαφορετικοί άνθρωποι πέρασαν από αστεγία μέσα στο έτος. Χρειάζεται επίσης να δείχνει πόσοι επέστρεψαν σε αστεγία μετά από προσωρινή λύση. Χωρίς αυτά τα μεγέθη, μια αύξηση καταγεγραμμένων περιπτώσεων μπορεί να σημαίνει είτε επιδείνωση είτε καλύτερη πρόσβαση στις υπηρεσίες· και μια μείωση μπορεί να σημαίνει είτε επιτυχία είτε απώλεια επαφής.

Η κρυφή αστεγία έχει πρόσωπο: από ένα διαμέρισμα σε υπνωτήριο

Τον Μάρτιο του 2025, η Άρτεμις ζούσε με την κόρη της σε μισθωμένο διαμέρισμα στη Νέα Σμύρνη. Σύμφωνα με ρεπορτάζ της Καθημερινής, ένα ατύχημα με σόμπα και η αλυσίδα που ακολούθησε επιδείνωσαν την υγεία και τη στεγαστική της κατάσταση. Νοσηλεύτηκε για έναν μήνα στον Ευαγγελισμό και βρέθηκε αργότερα σε υπνωτήριο γυναικών. Η αφήγηση δημοσιεύτηκε με το μικρό της όνομα και δεν αποτελεί αντιπροσωπευτικό δείγμα. Δείχνει όμως πόσο γρήγορα μπορεί να χαθεί η κανονικότητα: κατοικία, υγεία, οικογενειακή ασφάλεια και κοινωνικό δίκτυο δεν καταρρέουν πάντα σε διαφορετικά επεισόδια. Συχνά πέφτουν μαζί.

Στο ίδιο ρεπορτάζ, ο Πέτρος εμφανίζεται ως ο νεότερος άνδρας σε υπνωτήριο. Η εικόνα αντιστρέφει το στερεότυπο του ηλικιωμένου, μόνιμα αποκλεισμένου ανθρώπου του δρόμου. Η νέα αστεγία μπορεί να αφορά εργαζόμενο, νέο με ρήξη οικογενειακού δικτύου, άνθρωπο μετά από ασθένεια ή πολίτη που δεν άντεξε την αύξηση κόστους και ένα απρόβλεπτο γεγονός. Οι Γιατροί του Κόσμου ανέφεραν ότι από το 2023 έως το 2025 φιλοξένησαν 220 ανθρώπους στο συγκεκριμένο υπνωτήριο. Το μέγεθος είναι στοιχείο μιας δομής, όχι εθνική εκτίμηση. Αποδεικνύει όμως ότι η ροή είναι μεγαλύτερη από το στιγμιότυπο μιας βραδιάς.

Η ιστορία της Άρτεμης αποκαλύπτει και τη διαφορά μεταξύ υπνωτηρίου και κατοικίας. Το υπνωτήριο προστατεύει από τη νύχτα, το κρύο και τον άμεσο κίνδυνο. Δεν είναι χώρος συνεχούς παραμονής, ιδιωτικότητας ή οικογενειακής ζωής. Ο άνθρωπος πρέπει το πρωί να ξαναβγεί στην πόλη, να κουβαλήσει πράγματα, να αναζητήσει φαγητό, υπηρεσίες και εργασία και να επιστρέψει αργότερα. Η λειτουργία του είναι αναγκαία, ειδικά σε κρίση, αλλά δεν αποτελεί έξοδο από την αστεγία. Όταν η δημόσια αποτίμηση μετρά μόνο μια κατειλημμένη κλίνη, κινδυνεύει να συγχέει τη διαχείριση του κινδύνου με τη λύση του προβλήματος.

Οι γυναίκες μπορεί να εμφανίζονται λιγότερες στον δρόμο και στο μητρώο, όχι επειδή προστατεύονται περισσότερο. Συχνά αποφεύγουν δημόσιους χώρους λόγω κινδύνου βίας, μένουν προσωρινά με γνωστούς, επιστρέφουν σε κακοποιητικές σχέσεις ή ανταλλάσσουν εξάρτηση με στέγη. Η επίσημη καταγραφή του 2023 δεν περιλάμβανε ως ειδική ομάδα προσωρινής φιλοξενίας τις επιζώσες ενδοοικογενειακής βίας. Αυτό δεν σημαίνει ότι οι ξενώνες γυναικών δεν έχουν στοιχεία. Σημαίνει ότι δεν ενσωματώθηκαν στην κεντρική εκτίμηση. Μια σοβαρή εθνική απογραφή πρέπει να προστατεύει την τοποθεσία και την ταυτότητα των γυναικών, αλλά να αποτυπώνει την ανάγκη τους για μόνιμη ασφαλή κατοικία.

Οι οικογένειες με παιδιά είναι επίσης λιγότερο ορατές. Συγγενείς συχνά κινητοποιούνται ώστε να μην κοιμηθεί παιδί στον δρόμο. Αυτό είναι πολύτιμο κοινωνικό δίχτυ, αλλά μπορεί να κρύψει υπερπληθυσμό, συγκρούσεις και διαρκείς μετακινήσεις. Το σχολείο βλέπει καθυστερήσεις, κόπωση ή αλλαγή διεύθυνσης, αλλά δεν διαθέτει πάντα πρωτόκολλο στεγαστικής παραπομπής. Οι υπηρεσίες μπορεί να απαιτούν σταθερή κατοικία για έγγραφα ακριβώς από εκείνον που δεν την έχει. Η καθυστέρηση στήριξης μονογονεϊκών οικογενειών είναι διαφορετική υπόθεση, αλλά δείχνει πόσο εύκολα η διοικητική αναμονή μετατρέπεται σε κίνδυνο κατοικίας όταν δεν υπάρχει δεύτερο εισόδημα.

Για ένα παιδί, η κρυφή αστεγία δεν αποτυπώνεται μόνο στη διεύθυνση. Αποτυπώνεται στην απουσία ήσυχου χώρου για ύπνο και διάβασμα, στη μεταφορά σχολικών πραγμάτων από σπίτι σε σπίτι και στον φόβο ότι η προσωρινή φιλοξενία θα τελειώσει μετά από έναν καβγά. Το σχολείο μπορεί να λειτουργήσει ως ασφαλές σημείο έγκαιρης αναγνώρισης, αλλά χωρίς να ανακρίνει ή να στιγματίζει την οικογένεια. Ένας εκπαιδευτικός ή κοινωνικός λειτουργός χρειάζεται σαφή, εθελοντική διαδρομή παραπομπής σε Κέντρο Κοινότητας, νομική συμβουλευτική και στεγαστική βοήθεια. Η έλλειψη κατοικίας δεν πρέπει από μόνη της να αντιμετωπίζεται ως γονεϊκή ανεπάρκεια. Αν ο γονέας φοβάται ότι η ειλικρινής δήλωση θα οδηγήσει σε απομάκρυνση του παιδιού, θα παραμείνει αόρατος μέχρι να γίνει η κρίση πολύ δυσκολότερη και ακριβότερη.

Η προσωρινή φιλοξενία δεν είναι πάντα κακοποίηση ή εξαθλίωση. Μπορεί να είναι πράξη αλληλεγγύης που δίνει χρόνο για ανάκαμψη. Το όριο βρίσκεται στην ασφάλεια, στην αξιοπρέπεια και στην ελευθερία επιλογής. Όταν η οικογένεια δεν ξέρει αν μπορεί να μείνει την επόμενη εβδομάδα, δεν έχει ιδιωτικό χώρο, συνωστίζεται ή απειλείται με απομάκρυνση, η κατοικία είναι επισφαλής. Η μέτρηση δεν πρέπει να στιγματίζει τον οικοδεσπότη ούτε να οδηγεί αυτόματα σε παρέμβαση παιδικής προστασίας. Πρέπει να ανοίγει πρόσβαση σε συμβουλευτική, επίδομα, πρόληψη έξωσης και πραγματικό σπίτι, πριν η αλληλεγγύη εξαντληθεί.

Οι άνθρωποι που ζουν σε αυτοκίνητα ή πρόχειρα καταλύματα αντιμετωπίζουν διαφορετικούς κινδύνους: ζέστη και κρύο, έλλειψη υγιεινής, ασφάλειας και διεύθυνσης, πρόστιμα, κλοπή, αδυναμία αποθήκευσης φαρμάκων. Μπορεί να εργάζονται και να μην αυτοπροσδιορίζονται ως άστεγοι. Ένας εποχικός εργαζόμενος σε τουριστική περιοχή μπορεί να κοιμάται στο όχημα επειδή δεν βρίσκει ενοίκιο. Η εργασία δεν ακυρώνει την αστεγία. Το αντίθετο: δείχνει ότι η πρόσβαση σε μισθό δεν εγγυάται πρόσβαση σε κατοικία. Η καταγραφή πρέπει να συνδέεται με περιοχές έντονης τουριστικής ή εποχικής πίεσης και να επαναλαμβάνεται σε διαφορετικές εποχές.

Η έξοδος από νοσοκομείο, φυλακή, μονάδα ψυχικής υγείας ή δομή παιδικής προστασίας είναι κρίσιμο σημείο. Αν ο άνθρωπος δεν έχει πού να πάει, το ίδρυμα γίνεται άτυπο καταφύγιο ή η έξοδος καταλήγει στον δρόμο. Η κεντρική εκτίμηση του 2023 δεν περιλάμβανε ανθρώπους σε ιδρύματα. Η ευθύνη δεν ανήκει μόνο στην υπηρεσία αστεγίας. Χρειάζεται πρωτόκολλο μη εξόδου χωρίς ασφαλή προορισμό, με συναίνεση και εξατομικευμένο σχέδιο. Δεν σημαίνει παράταση εγκλεισμού. Σημαίνει ότι η στεγαστική λύση αρχίζει να αναζητείται πριν από την ημερομηνία εξόδου και ότι κάποιος συγκεκριμένος φορέας αναλαμβάνει τον συντονισμό.

Οι μετανάστες και πρόσφυγες μπορεί να περνούν από παράλληλα συστήματα και να χάνονται μεταξύ τους. Η κεντρική εκτίμηση δεν περιλάμβανε προσωρινή στέγαση αιτούντων άσυλο ή προσφύγων. Μετά την αναγνώριση καθεστώτος, η μετάβαση από οργανωμένη φιλοξενία σε ιδιωτική αγορά μπορεί να είναι απότομη, ιδιαίτερα χωρίς εργασία, εγγυητή ή γνώση γλώσσας. Η ένταξη αυτών των δεδομένων χρειάζεται σαφή διάκριση καθεστώτος και αποφυγή διπλομέτρησης. Δεν είναι επιχείρημα για να συγχωνευθούν όλες οι μεταναστευτικές δομές με την αστεγία. Είναι επιχείρημα για διαλειτουργικότητα: κανένας άνθρωπος να μην εξαφανίζεται στα σύνορα δύο αρμοδιοτήτων.

Το ανθρώπινο συμπέρασμα είναι ότι η αστεγία αποτελεί διαδρομή, όχι ταυτότητα. Υπάρχει είσοδος, περίοδος αορατότητας, επαφή με υπηρεσία, πιθανή επανάληψη και έξοδος. Ο Μιχάλης Σαμόλης, γνωστός από τις «Αόρατες Διαδρομές» της Σχεδίας, είχε περιγράψει ότι βρέθηκε χωρίς σπίτι μετά την κλοπή του φορτηγού με το οποίο εργαζόταν και την απώλεια δυνατότητας βιοπορισμού. Η παλαιότερη επώνυμη ιστορία του δεν εξηγεί όλες τις αιτίες. Διαλύει όμως τον μύθο της ατομικής επιλογής: ένα οικονομικό πλήγμα μπορεί να συμπαρασύρει εργασία, κατοικία και κοινωνικούς δεσμούς όταν δεν υπάρχει έγκαιρο δίχτυ.

Η απώλεια στέγης δεν είναι μία στιγμή που βλέπει όλη η πόλη. Συχνά προηγούνται εβδομάδες σε ξένους καναπέδες, χρέη, έξοδος από νοσοκομείο ή μια δουλειά που χάθηκε, και τότε ο άνθρωπος γίνεται ορατός μόνο όταν όλα τα άλλα έχουν ήδη σπάσει., Σύνθεση τεκμηριωμένων διαδρομών από τα ρεπορτάζ για την Άρτεμη, τον Πέτρο και τον Μιχάλη Σαμόλη· δεν αποτελεί αυτούσια δήλωση

Οι πολιτικές υπάρχουν, αλλά χωρίς πλήρη δεδομένα δεν ξέρουμε ποιον χάνουν

Το «Στέγαση και Εργασία για τους αστέγους» αποτελεί τη βασική στεγαστικά προσανατολισμένη εθνική παρέμβαση. Προκηρύσσεται ανά δύο χρόνια και λειτουργεί σε 43 δήμους. Παρέχει επιδότηση ενοικίου για δύο χρόνια, κάλυψη οικοσκευής και λογαριασμών, ψυχοκοινωνική υποστήριξη, καθώς και επιδότηση μισθού και ασφαλιστικών εισφορών για έναν χρόνο ή βοήθεια δημιουργίας επιχείρησης. Η δομή του αναγνωρίζει ότι ένα κλειδί μόνο του δεν λύνει χρέος, υγεία, εργασία και κοινωνική απομόνωση. Ο ΟΟΣΑ ανέφερε περίπου 800 άτομα ή 600 νοικοκυριά ανά κύκλο στη βάση του 2023. Είναι ουσιαστικό μέγεθος, αλλά μικρό σε σχέση με άγνωστο συνολικό πληθυσμό και περιορισμένο γεωγραφικά στους συμμετέχοντες δήμους.

Η κυβερνητική πλευρά μπορεί βάσιμα να υποστηρίξει ότι το πρόγραμμα μετατράπηκε από πιλοτική δράση σε μόνιμο εργαλείο, ότι υπάρχουν ψηφιακό μητρώο και νέα δεκαετής στρατηγική. Αυτά είναι θεσμικά βήματα και δεν πρέπει να διαγράφονται. Η κριτική πλευρά μπορεί εξίσου βάσιμα να ρωτήσει γιατί δεν δημοσιεύονται σε ενιαίο πίνακα οι αιτήσεις, οι απορρίψεις, ο χρόνος μέχρι τη μίσθωση, οι έξοδοι με σταθερή κατοικία και η κατάσταση των ωφελουμένων έναν και δύο χρόνους μετά τη λήξη επιδότησης. Η διαφωνία πρέπει να μεταφερθεί από το αν «γίνεται κάτι» στο αν η παρέμβαση φτάνει στον σωστό άνθρωπο και αν η κατοικία διατηρείται.

Η νέα Στρατηγική 2026 έως 2035 ανακοινώνει σχεδόν 20.000 κοινωνικές κατοικίες και 8.500 φοιτητικές εστίες, μαζί με άλλα μέτρα. Η αύξηση προσφοράς προσιτής κατοικίας μπορεί να περιορίσει τη ροή προς ακραίο αποκλεισμό. Όμως η κοινωνική κατοικία δεν είναι αυτομάτως κατοικία για ανθρώπους με ιστορικό αστεγίας. Χρειάζονται ποσοστώσεις ή σαφή κριτήρια, χαμηλό εμπόδιο εγγράφων, εγγύηση μισθώματος, υποστήριξη και ταχεία πρόσβαση. Τα προγράμματα αγοράς πρώτης κατοικίας βοηθούν νοικοκυριά που μπορούν να λάβουν δάνειο, όχι τον άνθρωπο χωρίς εισόδημα, εγγυητή ή πιστοληπτική ικανότητα. Η στεγαστική πολιτική είναι οικοσύστημα· κάθε εργαλείο υπηρετεί διαφορετική βαθμίδα ανάγκης.

Η επιδότηση ανακαίνισης κατοικίας μπορεί να φέρει κλειστά σπίτια στην αγορά, αλλά δεν εξασφαλίζει από μόνη της προσιτό ενοίκιο στον πιο ευάλωτο. Η επιδότηση ιδιοκτήτη χρειάζεται κοινωνικό αντάλλαγμα: ανώτατο μίσθωμα, διάρκεια, επιλογή δικαιούχων και μηχανισμό επίλυσης διαφορών. Διαφορετικά, δημόσιο χρήμα μπορεί να βελτιώσει ακίνητο που παραμένει απρόσιτο για όσους κινδυνεύουν περισσότερο. Ο αντίλογος είναι ότι υπερβολικοί περιορισμοί αποθαρρύνουν ιδιοκτήτες και μειώνουν προσφορά. Η λύση είναι ισορροπία με εγγυημένη πληρωμή, ασφάλιση ζημιών και κοινωνική μίσθωση μέσω αξιόπιστου δημόσιου ή δημοτικού φορέα.

Η πρόληψη έξωσης είναι φθηνότερη και ανθρώπινα ασφαλέστερη από την επανένταξη μετά τον δρόμο. Χρειάζεται γραμμή έγκαιρης προειδοποίησης όταν υπάρχει διαταγή απόδοσης μισθίου, διακοπή ενέργειας, έξοδος από δομή ή συσσώρευση οφειλών. Δεν πρέπει να δημιουργηθεί μηχανισμός που παραβιάζει προσωπικά δεδομένα ή ειδοποιεί υπηρεσίες χωρίς νόμιμη βάση. Μπορεί όμως το δικαστήριο, ο πάροχος ενέργειας και ο δήμος να παρέχουν υποχρεωτικά πληροφορία για δωρεάν στεγαστική συμβουλευτική και προσωρινή ενίσχυση. Ο άνθρωπος πρέπει να φτάνει σε κοινωνικό λειτουργό πριν παραδώσει τα κλειδιά, όχι αφού περάσει την πρώτη νύχτα έξω.

Οι ιδιοκτήτες έχουν πραγματικές ανησυχίες: απλήρωτα μισθώματα, φθορές, μακρά δικαστική διαδικασία και φορολογικές υποχρεώσεις. Η κοινωνική πολιτική δεν μπορεί να τους μετατρέπει ατομικά σε φορείς πρόνοιας. Ένα πρόγραμμα Housing First ή κοινωνικής μίσθωσης πρέπει να εγγυάται μίσθωμα, να διαθέτει ταμείο επισκευών και ομάδα που παρεμβαίνει έγκαιρα. Σε αντάλλαγμα, ο ιδιοκτήτης δέχεται σταθερό κοινωνικό μίσθωμα και κανόνες. Έτσι προστατεύεται και ο ένοικος από αυθαίρετη απομάκρυνση και ο ιδιοκτήτης από μετακύλιση όλου του κινδύνου. Η σύγκρουση δεν είναι αναπόφευκτη όταν υπάρχει θεσμικός ενδιάμεσος.

Η εργασία είναι σημαντικό μέρος εξόδου, αλλά δεν πρέπει να γίνεται προϋπόθεση για να αξίζει κάποιος σπίτι. Άνθρωποι με σοβαρή ψυχική νόσο, αναπηρία ή ηλικία μπορεί να μην μπορούν να εργαστούν άμεσα ή ποτέ με τυπικό τρόπο. Ακόμη και για εργαζόμενο, ο μισθός μπορεί να μην επαρκεί σε περιοχή υψηλού κόστους. Η προσέγγιση Housing First ξεκινά από σταθερή κατοικία χωρίς να απαιτεί πρώτα αποχή, εργασία ή ολοκλήρωση θεραπείας και προσφέρει υποστήριξη μετά. Δεν είναι απλή διανομή διαμερισμάτων. Απαιτεί επιλογή κατοικιών, ομάδα πολλαπλών ειδικοτήτων, δικαιώματα μισθωτή και μακροχρόνια χρηματοδότηση.

Οι δήμοι βρίσκονται στην πρώτη γραμμή, αλλά οι δυνατότητές τους διαφέρουν. Η Αθήνα διαθέτει κέντρο υποδοχής, υπνωτήρια και συνεργασίες, ενώ μικρός νησιωτικός δήμος μπορεί να μην έχει ούτε ειδικό κοινωνικό λειτουργό αστεγίας. Αν η εθνική πολιτική βασίζεται στην αίτηση του δήμου, οι πολίτες μιας αδύναμης διοίκησης κινδυνεύουν να μείνουν εκτός. Χρειάζεται ελάχιστο εγγυημένο επίπεδο υπηρεσίας ανά πληθυσμό και περιφερειακές ομάδες που υποστηρίζουν μικρούς δήμους. Η χρηματοδότηση να συνδέεται με ανάγκη, όχι μόνο με διοικητική ικανότητα συγγραφής πρότασης. Διαφορετικά, η ανισότητα των υπηρεσιών αναπαράγει την ανισότητα της στέγης.

Η μέτρηση μπορεί επίσης να βλάψει αν γίνει απρόσεκτα. Ένα ονομαστικό μητρώο πρέπει να έχει αυστηρή πρόσβαση, σκοπό και χρόνο διατήρησης. Ο άνθρωπος χωρίς σπίτι δεν χάνει το δικαίωμα στην ιδιωτικότητα. Δεν πρέπει να δημιουργηθεί κατάλογος για αστυνομική εκτόπιση, αποκλεισμό ή δημόσια έκθεση. Τα ονομαστικά δεδομένα χρησιμεύουν για συνέχεια φροντίδας και αποφυγή διπλομέτρησης, ενώ τα δημόσια δεδομένα πρέπει να είναι συγκεντρωτικά. Ανεξάρτητη εποπτεία, ενημέρωση και δικαίωμα διόρθωσης είναι απαραίτητα. Η καλή καταγραφή δεν είναι επιτήρηση φτώχειας· είναι εργαλείο για να μη χαθεί άνθρωπος μεταξύ υπηρεσιών.

Η τελική ευθύνη είναι διακυβερνητική. Το Υπουργείο Κοινωνικής Συνοχής και Οικογένειας οφείλει ορισμούς, εθνικό σύστημα και χρηματοδότηση. Οι δήμοι οφείλουν outreach και εφαρμογή. Τα υπουργεία Υγείας, Δικαιοσύνης, Μετανάστευσης, Παιδείας και Εργασίας οφείλουν πρωτόκολλα εξόδου και παραπομπής. Η ΕΛΣΤΑΤ μπορεί να ενσωματώσει ερωτήσεις για επισφαλή και προσωρινή στέγη σε έρευνες νοικοκυριών, γνωρίζοντας ότι οι άνθρωποι χωρίς κατοικία δεν καλύπτονται από κλασικό δείγμα. Οι οργανώσεις οφείλουν κοινά πρότυπα και τα μέσα ενημέρωσης ακρίβεια. Όταν όλοι έχουν ένα κομμάτι, κάποιος πρέπει να έχει την ευθύνη για ολόκληρη τη διαδρομή.

Πώς μετριέται και πώς μειώνεται πραγματικά η αστεγία

Η πρώτη αλλαγή είναι ετήσια εθνική εβδομάδα καταγραφής με κοινό πρωτόκολλο. Να συνδυάζει νυχτερινή και ημερήσια προσέγγιση στον δρόμο, υπηρεσίες σίτισης, υγείας και καθαριότητας, ξενώνες, μη συμβατικούς χώρους και ανώνυμη έρευνα προσωρινής φιλοξενίας. Η μέτρηση να επαναλαμβάνεται και σε τουριστική περίοδο σε περιοχές εποχικής πίεσης. Πανεπιστήμια, δήμοι, οργανώσεις και άνθρωποι με εμπειρία αστεγίας να συμμετέχουν στον σχεδιασμό. Το αποτέλεσμα να δημοσιεύει εύρος αβεβαιότητας, όχι ψευδή απόλυτη ακρίβεια. Ένας άνθρωπος μπορεί να μη βρεθεί ή να μετακινηθεί· η έντιμη στατιστική το αναγνωρίζει αντί να κρύβει την αβεβαιότητα.

Η δεύτερη αλλαγή είναι διασύνδεση πηγών με αυστηρή προστασία. Ψευδωνυμοποιημένα δεδομένα από δομές, «Στέγαση και Εργασία», Ελάχιστο Εγγυημένο Εισόδημα και δημοτικές υπηρεσίες μπορούν να αποφεύγουν διπλομετρήσεις και να δείχνουν διαδρομές. Δεν πρέπει να ενώνονται ανεξέλεγκτα με αστυνομικά ή μεταναστευτικά αρχεία. Χρειάζεται ανεξάρτητη αρχή δεοντολογίας, ελάχιστη συλλογή, συγκεκριμένος σκοπός και διαγραφή. Το δημόσιο dashboard να δείχνει εισόδους, εξόδους, διάρκεια και αποτελέσματα ανά περιφέρεια, φύλο, ηλικιακή ομάδα και οικογενειακή κατάσταση, μόνο όταν τα μεγέθη είναι αρκετά για να μην ταυτοποιείται κανείς.

Η τρίτη αλλαγή είναι δείκτης κρυφής αστεγίας. Σε αντιπροσωπευτικές έρευνες πρέπει να ρωτάται αν το νοικοκυριό έμεινε προσωρινά με τρίτους επειδή δεν είχε κατοικία, αν κοιμήθηκε σε όχημα, αν αντιμετώπισε έξωση ή αν δεν μπορεί να φύγει από επικίνδυνο σπίτι λόγω έλλειψης εναλλακτικής. Η ερώτηση χρειάζεται προσεκτική διατύπωση για να μην ταυτίζει κάθε φιλοξενία με αστεγία. Να μετρά λόγο, διάρκεια, ασφάλεια, ιδιωτικότητα και δυνατότητα παραμονής. Έτσι η πολιτική θα βλέπει οικογένειες και γυναίκες που σπάνια εμφανίζονται σε υπνωτήριο.

Η τέταρτη αλλαγή είναι υπηρεσία πρόληψης έξωσης σε κάθε περιφερειακή ενότητα. Να προσφέρει δωρεάν νομική συμβουλή, διαμεσολάβηση, ρύθμιση χρέους, βραχεία επιδότηση και πρόσβαση σε κοινωνική κατοικία. Προτεραιότητα σε οικογένειες με παιδιά, ανθρώπους με αναπηρία, ηλικιωμένους και επιζώσες βίας, χωρίς να αποκλείονται άλλοι. Η επιδότηση να πηγαίνει απευθείας στον ιδιοκτήτη όταν συμφωνούν τα μέρη και να συνοδεύεται από σχέδιο βιωσιμότητας. Η επιτυχία να μετριέται έξι και δώδεκα μήνες μετά: διατηρήθηκε η κατοικία ή απλώς μετατέθηκε η έξωση;

Η πέμπτη αλλαγή είναι επέκταση του «Στέγαση και Εργασία» σε όλους τους δήμους μέσω περιφερειακών συμπράξεων και μετάβαση από διετείς προσκλήσεις σε σταθερή ροή. Ο άνθρωπος δεν μένει άστεγος σύμφωνα με κύκλο προκήρυξης. Χρειάζεται δυνατότητα ένταξης όλο τον χρόνο, ενιαία κριτήρια και διαφάνεια για διαθέσιμες θέσεις. Η εργασία να παραμένει ισχυρή υποστήριξη, όχι τιμωρητικός όρος. Για όσους μπορούν, σύνδεση με πραγματική θέση και επιδότηση. Για όσους δεν μπορούν, επαρκές εισόδημα, θεραπεία και κοινωνική συμμετοχή. Η κατοικία να συνεχίζεται μετά τη λήξη επιδότησης με σταδιακή, εισοδηματικά προσαρμοσμένη συμμετοχή.

Η έκτη αλλαγή είναι εγγυημένο ποσοστό νέας κοινωνικής κατοικίας για ανθρώπους σε αστεγία ή άμεσο κίνδυνο. Αν σχεδιαστούν χιλιάδες νέες κατοικίες χωρίς ρητή πρόσβαση των πιο αποκλεισμένων, μπορεί να ωφεληθούν μόνο νοικοκυριά που ήδη διαθέτουν σταθερά έγγραφα και εισόδημα. Οι κατοικίες πρέπει να είναι διάσπαρτες, κοντά σε μεταφορές και υπηρεσίες και να αποφεύγουν τη συγκέντρωση φτώχειας. Η μίσθωση να δίνει κανονικά δικαιώματα και υποχρεώσεις, όχι ιδρυματικό καθεστώς. Η υποστήριξη να είναι διαθέσιμη αλλά όχι προϋπόθεση υποταγής. Σπίτι σημαίνει ιδιωτικότητα και έλεγχο της πόρτας.

Η έβδομη αλλαγή είναι πρωτόκολλο «καμία έξοδος προς τον δρόμο». Νοσοκομεία, φυλακές, ψυχιατρικές μονάδες, δομές ανηλίκων και ξενώνες βίας πρέπει εβδομάδες πριν από την έξοδο να ελέγχουν αν υπάρχει ασφαλής κατοικία. Αν όχι, να ενεργοποιούν στεγαστικό συντονιστή και προσωρινή λύση με σαφές επόμενο βήμα. Το πρωτόκολλο δεν πρέπει να κρατά άνθρωπο σε ίδρυμα πέρα από ιατρική ή νομική ανάγκη. Πρέπει να εμποδίζει την παράλογη πρακτική να δίνεται εξιτήριο σε άνθρωπο με μια σακούλα και διεύθυνση υπνωτηρίου. Η πολιτεία γνωρίζει εκ των προτέρων πολλές από αυτές τις ημερομηνίες· άρα μπορεί να προλάβει.

Η όγδοη αλλαγή είναι ειδικό μονοπάτι για οικογένειες. Χρειάζονται αυτόνομα διαμερίσματα έκτακτης φιλοξενίας ώστε να μη χωρίζονται γονείς και παιδιά, γρήγορη σχολική σταθερότητα, φύλαξη, νομική βοήθεια και επίδομα εγγύησης. Η παιδική προστασία πρέπει να παρεμβαίνει όταν υπάρχει κίνδυνος, όχι να τιμωρεί τη φτώχεια. Μια οικογένεια που ζητά στέγη δεν πρέπει να φοβάται ότι θα χάσει τα παιδιά επειδή αποκάλυψε την ανάγκη. Το ίδιο ισχύει για γυναίκες που φεύγουν από βία: η ασφαλής κατοικία μετά τον ξενώνα είναι τμήμα προστασίας, αλλιώς η έξοδος παραμένει ασταθής.

Η ένατη αλλαγή είναι συμμετοχή ανθρώπων με εμπειρία αστεγίας στη διοίκηση. Μπορούν να εξηγήσουν γιατί μια υπηρεσία δεν προσεγγίζεται, ποια έγγραφα μπλοκάρουν, πώς βιώνεται η ασφάλεια σε υπνωτήριο και τι κάνει μια κατοικία βιώσιμη. Η συμμετοχή πρέπει να αμείβεται και να μην εξαντλείται σε συμβολική αφήγηση πόνου. Το κράτος και οι δήμοι να συγκροτήσουν συμβούλια χρηστών με δικαίωμα σχολιασμού δεικτών και προγραμμάτων. Οι ιστορίες της Άρτεμης, του Πέτρου και του Μιχάλη δεν είναι διακόσμηση ρεπορτάζ. Είναι γνώση εφαρμογής που μπορεί να αποτρέψει σχεδιασμό εκτός πραγματικότητας.

Η δέκατη αλλαγή αφορά τον πολίτη. Αν συναντά άνθρωπο σε κίνδυνο, δεν χρειάζεται να απαιτήσει την ιστορία του ή να φωτογραφίσει την ευαλωτότητά του. Μπορεί να επικοινωνήσει με την κοινωνική υπηρεσία του δήμου ή το Κέντρο Κοινότητας, να ρωτήσει τι χρειάζεται ο ίδιος ο άνθρωπος και να στηρίξει αξιόπιστη οργάνωση. Αν μια οικογένεια κινδυνεύει με έξωση, η βοήθεια πρέπει να αρχίσει πριν χαθεί το σπίτι: νομική συμβουλή, αίτηση επιδόματος, επικοινωνία με δήμο και διαπραγμάτευση. Η αλληλεγγύη είναι ουσιαστική όταν ενισχύει δικαιώματα και επιλογές, όχι όταν μετατρέπει τον άλλον σε δημόσιο θέαμα.

Το τελικό κριτήριο δεν είναι πόσες κλίνες γέμισαν ούτε πόσα δάνεια εγκρίθηκαν. Είναι πόσοι άνθρωποι δεν μπήκαν ποτέ στην αστεγία, πόσοι απέκτησαν μόνιμη κατοικία και πόσοι τη διατήρησαν. Η Ελλάδα έχει πλέον στρατηγική, προγράμματα και ψηφιακά εργαλεία. Το κενό είναι να δει ολόκληρο το φάσμα και να λογοδοτεί για τη διαδρομή, όχι μόνο για τη δομή. Όσο ο επίσημος αριθμός εξαιρεί τον δρόμο, το αυτοκίνητο και τον ξένο καναπέ, δεν είναι βάση εφησυχασμού αλλά προειδοποίηση μεθόδου. Αν δεν ξέρουμε πόσοι άνθρωποι χάνουν σήμερα το σπίτι τους, πώς θα αποδείξουμε αύριο ότι τους βοηθήσαμε να το ξαναβρούν; Τα δικά σας συμπεράσματα.