Κατάρα του Τουταγχαμών: η επιγραφή που δεν βρέθηκε

Κατάρα του Τουταγχαμών: τρεις διαφορετικές πόρτες στην ιστορία

Το ημερολόγιο της πρώτης ανασκαφικής περιόδου του Χάουαρντ Κάρτερ, στο αρχείο της Οξφόρδης, ξεχωρίζει γεγονότα που συχνά συμπτύσσονται σε ένα ενιαίο «άνοιγμα». Στις 4 Νοεμβρίου 1922 αποκαλύφθηκε το πρώτο σκαλοπάτι. Στις 26 Νοεμβρίου ο Κάρτερ κοίταξε μέσα από άνοιγμα στον προθάλαμο. Στις 16 Φεβρουαρίου 1923 ανοίχτηκε η σφραγισμένη είσοδος του νεκρικού θαλάμου παρουσία επισήμων. Ο Κάρναρβον πέθανε στις 5 Απριλίου.

Αυτή η σειρά έχει βάρος. Αν μετακινούμε αυθαίρετα την αρχή της υποτιθέμενης κατάρας, μπορούμε να κάνουμε ένα χρονικό διάστημα να μοιάζει μικρότερο ή μεγαλύτερο. Πρέπει πρώτα να ορίσουμε ποια πράξη υποτίθεται ότι ενεργοποίησε την απειλή: η εύρεση, η είσοδος ή η πρόσβαση στον νεκρικό θάλαμο. Η ιστορία αλλάζει όταν το χρονόμετρο αρχίζει κάθε φορά από διαφορετικό σημείο.

Ο αιγυπτιολόγος Ντέιβιντ Σίλβερμαν, σε μελέτη του Penn Museum, περιγράφει πώς προστατευτικά ταφικά κείμενα παρουσιάστηκαν στον Τύπο ως απειλές προς τους εισβολείς. Αυτό δεν σημαίνει ότι οι αρχαίοι Αιγύπτιοι δεν χρησιμοποιούσαν ποτέ κατάρες· ο ίδιος εξετάζει πραγματικά παραδείγματα από άλλα μνημεία. Σημαίνει ότι η συγκεκριμένη διάσημη προειδοποίηση δεν μπορεί να αποκτήσει αρχαιολογική υπόσταση μόνο επειδή επαναλαμβάνεται.

Όπως με τον Χάλκινο Κύλινδρο και το υποτιθέμενο δεύτερο έγγραφό του, η πιο γοητευτική λέξη είναι συχνά «υπάρχει». Στην περίπτωση της κατάρας πρέπει να μπορούμε να δείξουμε το αντικείμενο, τη θέση και την ανάγνωση της επιγραφής, όχι απλώς τη νεότερη αναπαραγωγή μιας φράσης.

Η προειδοποίηση και οι επιστολές από το Κάιρο

Η αιγυπτιολόγος Τζόις Τίλντεσλι, σε παρουσίαση του Πανεπιστημίου του Μάντσεστερ το 2013, εντοπίζει παρέμβαση της Μαρί Κορέλι στην Express στις 24 Μαρτίου 1923. Η δημοφιλής μυθιστοριογράφος σχολίαζε την υγεία του Κάρναρβον και συνέδεε τον κίνδυνο με την παραβίαση της τελευταίας κατοικίας ενός Αιγύπτιου βασιλιά. Είναι μια συγκεκριμένη πρώιμη δημόσια προειδοποίηση γύρω από την υπόθεση, όχι τεκμήριο ότι τότε εμφανίστηκε για πρώτη φορά κάθε ιστορία κατάρας μούμιας.

Η ίδια έρευνα αναδεικνύει έναν πεζό αλλά ισχυρό παράγοντα διάδοσης: η Times είχε εξασφαλίσει αποκλειστική πρόσβαση στις ειδήσεις της ανασκαφής. Οι ανταγωνιστές αναζητούσαν άλλες φωνές και γωνίες. Αυτό εξηγεί γιατί η δημόσια συζήτηση άνοιγε σε συγγραφείς και πνευματιστικές ερμηνείες. Δεν αποδεικνύει ότι όλοι οι δημοσιογράφοι συμμετείχαν σε κοινό οργανωμένο σχέδιο.

Μέσα σε εκείνον τον θόρυβο σώζεται μια πολύ διαφορετική φωνή. Οι επιστολές του Άλαν Γκάρντινερ προς τη σύζυγό του, που παρουσιάζουν οι Bodleian Libraries, φέρουν ημερομηνίες 1 και 5 Απριλίου 1923. Ο αιγυπτιολόγος περιγράφει την επίσκεψή του στον ασθενή και την αγωνία της κόρης του, Έβελιν. Γράφει για κρίση της υγείας, για ελπίδα ανάρρωσης και για τη δική του ανησυχία. Η οικογένεια δεν είναι αφηγηματικό συμπλήρωμα της κατάρας· είναι οι άνθρωποι που περίμεναν την έκβαση μιας πραγματικής ασθένειας.

Ο Κάρτερ δεν έμεινε εντελώς έξω από τον θρύλο

Θα ήταν εύκολο να χωρίσουμε την ιστορία σε έναν ψύχραιμο ανασκαφέα και σε έναν Τύπο που επινοούσε τα πάντα. Ένα κείμενο του 1923 δυσκολεύει αυτή την καθαρή διαίρεση. Το Πανεπιστήμιο του Μπέρμιγχαμ εξετάζει το The Tomb of the Bird, που αποδίδεται στον Κάρτερ και στον μυθιστοριογράφο Πέρσι Γουάιτ και δημοσιεύτηκε στο Pearson’s Magazine.

Η δημοσιευμένη αφήγηση συνδέει τον θάνατο του καναρινιού του Κάρτερ από κόμπρα με τη στιγμή της πρώτης ματιάς στον τάφο και με το βασιλικό σύμβολο του φιδιού. Αυτό είναι το περιεχόμενο της ιστορίας που έδωσαν οι συγγραφείς στο κοινό, όχι ανεξάρτητα επαληθευμένη ταυτόχρονη εμφάνιση υπερφυσικών σημείων. Η ερευνήτρια Έλινορ Ντόμπσον επισημαίνει πώς ο ίδιος ο Κάρτερ συμμετείχε στη μυθοποίηση πλευρών της ανασκαφής.

Το νήμα γίνεται έτσι πιο ανθρώπινο: ο άνθρωπος που απέρριπτε την κατάρα μπορούσε ταυτόχρονα να αφηγείται μια σύμπτωση με τρόπο που διατηρούσε τη γοητεία της. Η έρευνα δεν χρειάζεται να διαβάσει τις κρυφές προθέσεις του. Αρκεί να συγκρίνει τι καταγράφεται ως ανασκαφικό συμβάν με το πώς παρουσιάζεται αργότερα σε λογοτεχνικό ύφος.

Γραφιστική επιμέλεια και σύνθεση: Δες την Πραγματικότητα

Ποιοι μπήκαν στον τάφο και συνέχισαν να ζουν;

Ο Μαρκ Νέλσον άλλαξε την ερώτηση στη μελέτη του στο BMJ, δημοσιευμένη στις 21 Δεκεμβρίου 2002. Αντί να συγκεντρώσει μόνο εντυπωσιακούς θανάτους, εντόπισε 44 Δυτικούς που αναφέρονταν στις καταγραφές του Κάρτερ. Από αυτούς, 25 κατατάχθηκαν ως δυνητικά «εκτεθειμένοι» λόγω παρουσίας σε συγκεκριμένα στάδια ανοίγματος και εξέτασης του τάφου. Για τη σύγκριση ήταν διαθέσιμες ημερομηνίες θανάτου 11 μη εκτεθειμένων.

Η ανάλυση δεν βρήκε στατιστικά σημαντική σύνδεση της υποτιθέμενης έκθεσης με την επιβίωση. Δεν ήταν όμως πλήρης απογραφή όλων όσων εργάστηκαν στον τάφο: αφορούσε το συγκεκριμένο ιστορικό δείγμα Δυτικών. Ο αναγνώστης δεν πρέπει να μετατρέψει μια μικρή αναδρομική μελέτη ούτε σε κατάλογο κάθε Αιγύπτιου εργάτη ούτε σε οριστική ιατρική εξήγηση κάθε μεμονωμένου θανάτου.

Στην ηλεκτρονική απάντηση του Στίβεν Πόλγκαρ προς το BMJ, στις 21 Ιανουαρίου 2003, τονίζονται το μικρό δείγμα και η μεγάλη στατιστική αβεβαιότητα. Πρόκειται για σχόλιο επί της μελέτης, όχι νέα μελέτη που απέδειξε κατάρα. Η ένσταση περιορίζει τη βεβαιότητα του συμπεράσματος· δεν προσθέτει αρχαιολογικό ή υπερφυσικό τεκμήριο.

Εδώ βρίσκεται το ουσιαστικό κέρδος: να αναζητούμε και όσους δεν εμφανίζονται στη δραματική λίστα. Όπως στη διαμάχη για τη Σινδόνη του Τορίνο, το δείγμα και τα όριά του έχουν σημασία πριν από τον μεγάλο τίτλο. Η κατάρα εξακολουθεί να γοητεύει ως αφήγηση· τα τεκμήρια που εξετάσαμε δεν την αποδεικνύουν. Πόσο θα άλλαζε η εντύπωσή μας αν δίπλα σε κάθε υποτιθέμενο θύμα γράφαμε όλους όσοι είχαν την ίδια επαφή και επέζησαν; Τα δικά σας συμπεράσματα.