Πιστοληπτική βαθμολόγηση στην Ελλάδα: Η νέα κυβέρνηση είναι ο αλγόριθμος;

Πιστοληπτική βαθμολόγηση στην Ελλάδα: Τι γνωρίζει το σύστημα για τον πολίτη

Το σύστημα αντλεί στοιχεία από βάσεις δεδομένων της ΑΑΔΕ. Σε αυτά περιλαμβάνονται δεδομένα από τις δηλώσεις Ε1, Ε2 και Ε3, στοιχεία εισοδήματος και δαπανών, πληροφορίες περιουσιακής κατάστασης, στοιχεία ΕΝΦΙΑ, βεβαιωμένες οφειλές, προγράμματα αποπληρωμής, πληρωμές, ρυθμίσεις και ενδείξεις αναγκαστικής εκτέλεσης.

Παράλληλα, αντλούνται στοιχεία από το ΚΕΑΟ για ασφαλιστικές οφειλές και από το Ηλεκτρονικό Μητρώο Φερεγγυότητας για πτωχεύσεις και πλειστηριασμούς. Σε επίπεδο ενοποιημένης βαθμολόγησης μπορεί να προστεθεί πληροφορία από νόμιμους φορείς πιστοληπτικής αξιολόγησης σχετικά με οφειλές και συμπεριφορά αποπληρωμής στον ιδιωτικό τομέα.

Αυτό σημαίνει ότι δεν δημιουργείται απλώς ένας ακόμη ηλεκτρονικός φάκελος. Δημιουργείται ένα συμπέρασμα για τον πολίτη. Ένα γράμμα ή ένας αριθμός μπορεί να συνοψίζει χρόνια οικονομικής ζωής, καθυστερήσεις, ρυθμίσεις, εισόδημα, περιουσία και δυσκολίες που πολλές φορές δεν ήταν επιλογή, αλλά αποτέλεσμα ανεργίας, ασθένειας, ακρίβειας ή μιας γενικότερης κρίσης.

Δεν βαθμολογείται επίσημα ο καλός πολίτης

Χρειάζεται μια σημαντική διευκρίνιση. Το επίσημο σύστημα δεν περιγράφεται ως κοινωνική βαθμολόγηση και δεν προβλέπει αξιολόγηση πολιτικών πεποιθήσεων, δημόσιων τοποθετήσεων ή κοινωνικής συμπεριφοράς. Ο δηλωμένος σκοπός του είναι οικονομικός και αφορά την πιστοληπτική ικανότητα και τη συνέπεια απέναντι σε οφειλές.

Αυτό δεν ακυρώνει τις ανησυχίες. Όταν διαφορετικές κρατικές και ιδιωτικές βάσεις ενώνονται, όταν ένας αλγόριθμος παράγει ένα αποτέλεσμα που μπορεί να καθορίσει πρόσβαση σε πίστωση ή άλλες οικονομικές δυνατότητες, η διαφάνεια δεν είναι τεχνική λεπτομέρεια. Είναι δημοκρατική υποχρέωση.

Ποιος έφτιαξε τον αλγόριθμο και ποιος τον ελέγχει

Το βασικό ερώτημα δεν είναι αν ένας υπολογιστής μπορεί να επεξεργαστεί πολλά δεδομένα. Μπορεί. Το ερώτημα είναι ποιος επέλεξε τα δεδομένα, ποιος όρισε το βάρος κάθε μεταβλητής, ποιος δοκίμασε το μοντέλο, με ποια κριτήρια κρίθηκε αξιόπιστο και ποιος θα ελέγχει αν παράγει άδικα αποτελέσματα.

Ένας αλγόριθμος δεν είναι ουδέτερος από τη φύση του. Ενσωματώνει τις επιλογές εκείνων που τον σχεδίασαν και επηρεάζεται από την ποιότητα των δεδομένων που λαμβάνει. Αν τα δεδομένα είναι λανθασμένα, ελλιπή ή παλιά, το αποτέλεσμα μπορεί επίσης να είναι λανθασμένο. Αν το μοντέλο έχει εκπαιδευτεί σε μια κοινωνία γεμάτη οικονομικές ανισότητες, υπάρχει κίνδυνος να αναπαράγει αυτές τις ανισότητες με τη γλώσσα της μαθηματικής αντικειμενικότητας.

Η ανάγκη για ανθρώπινη παρέμβαση

Η νομοθεσία για την καταναλωτική πίστη προβλέπει ενημέρωση όταν η αξιολόγηση βασίζεται σε αυτοματοποιημένη επεξεργασία, δικαίωμα αξιολόγησης από άνθρωπο και δυνατότητα αμφισβήτησης της απόφασης. Στο σύστημα του Δημοσίου προβλέπονται επίσης διαδικασίες διόρθωσης ή συμπλήρωσης δεδομένων και αντίρρησης ως προς την ορθότητα της βαθμολόγησης.

Όμως ένα δικαίωμα που είναι δύσκολο να ασκηθεί χάνει μεγάλο μέρος της αξίας του. Η διαδικασία αντίρρησης πρέπει να είναι απλή, γρήγορη και προσβάσιμη. Ο πολίτης πρέπει να γνωρίζει ποια δεδομένα χρησιμοποιήθηκαν, ποιο στοιχείο επηρέασε αρνητικά τη βαθμολογία του και ποιος άνθρωπος έχει την ευθύνη να επανεξετάσει την υπόθεση. Δεν αρκεί μια γενική απάντηση ότι έτσι αποφάσισε το σύστημα.

Η ψυχολογική πίεση μιας διαρκούς αξιολόγησης

Η ελληνική κοινωνία έχει περάσει πολυετή οικονομική κρίση, πανδημία, πληθωρισμό και διαρκή αβεβαιότητα. Χιλιάδες πολίτες ζουν με ρυθμίσεις, καθυστερήσεις και υποχρεώσεις που συχνά ξεπερνούν τις δυνατότητές τους. Μέσα σε αυτή την πραγματικότητα, η δημιουργία ενός σκορ μπορεί να λειτουργήσει σαν ακόμη ένα αόρατο βάρος.

Ο άνθρωπος κινδυνεύει να πάψει να αντιμετωπίζεται ως πολίτης με πραγματικές συνθήκες ζωής και να μετατραπεί σε πιθανότητα αθέτησης. Μια περίοδος οικονομικής δυσκολίας μπορεί να τον ακολουθεί για χρόνια. Η κοινωνική πραγματικότητα συμπιέζεται σε μια κατηγορία και η κατηγορία αυτή μπορεί να επηρεάζει τις επόμενες ευκαιρίες του.

Ο προσωπικός αριθμός και η ψηφιακή ενοποίηση

Η ανησυχία μεγαλώνει επειδή η πιστοληπτική βαθμολόγηση δεν εμφανίζεται μόνη της. Έρχεται σε μια περίοδο κατά την οποία το κράτος ενοποιεί μητρώα, επεκτείνει τις ψηφιακές ταυτότητες, καθιερώνει τον προσωπικό αριθμό και διασυνδέει ολοένα περισσότερες υπηρεσίες.

Η ψηφιοποίηση μπορεί να μειώσει τη γραφειοκρατία και να διευκολύνει τον πολίτη. Μπορεί, όμως, να δημιουργήσει και μια πρωτοφανή συγκέντρωση δεδομένων. Το κρίσιμο ζήτημα είναι ποια όρια υπάρχουν, ποιος έχει πρόσβαση, για πόσο χρόνο διατηρούνται τα στοιχεία και αν μπορούν στο μέλλον να χρησιμοποιηθούν για διαφορετικούς σκοπούς από εκείνους για τους οποίους συλλέχθηκαν.

Η μεγαλύτερη εγγύηση δεν είναι η υπόσχεση ότι το σύστημα είναι ασφαλές. Είναι η δυνατότητα ανεξάρτητου ελέγχου. Χρειάζονται δημοσιευμένες εκθέσεις αλγοριθμικού αντικτύπου, τακτικοί έλεγχοι για διακρίσεις, σαφής λογοδοσία, ισχυρή προστασία προσωπικών δεδομένων και πραγματικό δικαίωμα ανθρώπινης επανεξέτασης.

Η τεχνολογία μπορεί να είναι εργαλείο. Δεν μπορεί να γίνει αόρατος κυβερνήτης. Όταν ένα σκορ αρχίζει να καθορίζει ποιος θεωρείται αξιόπιστος και ποιος όχι, η κοινωνία οφείλει να γνωρίζει ακριβώς πώς παράγεται και να έχει τη δύναμη να το αμφισβητεί.

Τα δικά σας συμπεράσματα.