Ευαγγέλιο του Ιούδα: το χειρόγραφο που άλλαξε πρόσωπο στη μετάφραση

Ευαγγέλιο του Ιούδα: ο τίτλος υπήρχε πριν βρεθεί ο πάπυρος

Το παλαιότερο ίχνος που ακολουθούμε εδώ βρίσκεται στο Κατά αιρέσεων, Α΄ 31.1, του Ειρηναίου, στα τέλη του 2ου αιώνα. Ο επίσκοπος της Λυών αποδίδει σε αντιπάλους του την πεποίθηση ότι ο Ιούδας γνώριζε μια αλήθεια άγνωστη στους άλλους και πραγματοποίησε το μυστήριο της προδοσίας. Αναφέρει ρητά έναν τίτλο: Ευαγγέλιο του Ιούδα.

Πρόκειται για μαρτυρία αντιπάλου, με πολεμική γλώσσα, όχι για ουδέτερη περίληψη. Ο Ειρηναίος απορρίπτει το έργο. Η αναφορά του αποδεικνύει ότι γνώριζε κείμενο με αυτό το όνομα· δεν διασώζει ολόκληρο το περιεχόμενό του ώστε να ταυτίσουμε κάθε γραμμή του με τον μεταγενέστερο κώδικα.

Το σωζόμενο κοπτικό αντίγραφο ανήκει στην ύστερη αρχαιότητα και συνήθως τοποθετείται στον 3ο, 4ο αιώνα. Η ερευνητική βάση 4CARE καταγράφει και επιφύλαξη για τη χρονολόγηση. Κατατάσσει το Ευαγγέλιο στις σελίδες 33 έως 58 του Κώδικα Tchacos, μαζί με άλλα τρία έργα. Το όνομα του Ιούδα στον τίτλο δεν αποτελεί υπογραφή του ιστορικού προσώπου. Ανάμεσα στην εποχή του και στο σωζόμενο βιβλίο μεσολαβούν γενιές.

Το κενό της ανασκαφής και η διαδρομή της αγοράς

Η αρχή της σύγχρονης διαδρομής παραμένει θολή. Κυκλοφορούν διαφορετικές αφηγήσεις για εύρεση στην Αίγυπτο τη δεκαετία του 1970, σε ταφικό περιβάλλον. Η 4CARE επισημαίνει τις αποκλίσεις τους. Δεν έχουμε εδώ ημερολόγιο οργανωμένης ανασκαφής που να συνδέει κάθε φύλλο με συγκεκριμένη θέση. Αυτή η έλλειψη περιορίζει όσα μπορούμε να πούμε για την αρχική απόθεση και τον λόγο της.

Στην αναδρομή του National Geographic της 6ης Απριλίου 2006, ο Emmel περιγράφει πόσο χειροτέρεψε η κατάσταση μετά την εξέταση του 1983. Το βιβλίο έμεινε επί χρόνια σε τραπεζική θυρίδα στη Νέα Υόρκη. Το 2000 το απέκτησε η έμπορος Frieda Nussberger-Tchacos. Το Yale εξέτασε το υλικό αλλά δεν το αγόρασε, λόγω προβληματισμών για την προέλευσή του. Ακολούθησε μεταβίβαση στο Ίδρυμα Maecenas και προσπάθεια αποκατάστασης.

Η Florence Darbre και ο Gregor Wurst εργάστηκαν στη συναρμολόγηση των θραυσμάτων. Η απώλεια υλικού δεν είναι ατμοσφαιρική λεπτομέρεια: ένα κενό μπορεί να αφήνει άγνωστο το υποκείμενο, τη συνέχεια ή τον τόνο μιας φράσης. Όπως στη σφραγισμένη βιβλιοθήκη του Ντουνχουάνγκ, η επιβίωση ενός βιβλίου και η γνώση του γιατί φυλάχθηκε είναι διαφορετικά ερωτήματα.

Η λέξη που χώρισε τους ερευνητές

Η αρχική παρουσίαση του 2006 πρόβαλε την ανάγνωση του επικεφαλής Rodolphe Kasser: η παράδοση του Ιησού μπορούσε να νοηθεί ως απελευθέρωση από το σώμα, με τον Ιούδα σε προνομιούχο ρόλο. Αυτό είναι η ερμηνεία της συγκεκριμένης ομάδας, όχι επιβεβαίωση ότι έτσι συνέβησαν τα γεγονότα του 1ου αιώνα.

Στις 15 Οκτωβρίου 2007 η DeConick εξήγησε δημόσια τις αντιρρήσεις της. Στάθηκε στη λέξη «δαίμων», την οποία διάβαζε ως αρνητικό χαρακτηρισμό και όχι ως ουδέτερο πνεύμα. Αμφισβήτησε επίσης την απόδοση μιας σχέσης του Ιούδα με την αγία γενεά: η δική της ανάγνωση τον χώριζε από αυτήν, αντί να τον προορίζει γι’ αυτήν. Μικρές λεκτικές επιλογές άλλαζαν το πρόσωπο που έβλεπε ο αναγνώστης.

Ο Marvin Meyer απάντησε με επιστολή του, δημοσιευμένη στις 7 Δεκεμβρίου 2007. Υποστήριξε ότι σχεδόν όλα τα επίμαχα ζητήματα συζητούνταν στις σημειώσεις των εκδόσεων και ότι η λέξη παρέμενε αντικείμενο διαλόγου. Κατηγόρησε τη DeConick ότι παραμέριζε τις θετικές αναφορές στον Ιούδα και απέρριψε τις αιχμές περί αθέμιτων κινήτρων. Η διαφωνία αφορά το κείμενο συνολικά, όχι ένα λεξικό που θα έλυνε αυτομάτως την υπόθεση.

Γραφιστική επιμέλεια και σύνθεση: Δες την Πραγματικότητα

Τι αποδεικνύει η επιστροφή ενός απορριφθέντος βιβλίου

Η γοητεία της αποκατάστασης ενός διαβόητου προσώπου είναι προφανής: υπόσχεται ότι μια ολόκληρη παράδοση μπορεί να αντιστραφεί με ένα εύρημα. Η αντίθετη ανάγνωση έχει επίσης συγκεκριμένη βάση σε λέξεις και συμφραζόμενα. Ο αναγνώστης χρειάζεται και τις δύο επιχειρηματολογίες, μαζί με τις αβεβαιότητες της αποκατάστασης, πριν αποφασίσει τι ακριβώς ισχυρίζεται ο αρχαίος συγγραφέας.

Η συζήτηση δεν σταμάτησε στο 2007. Η νέα μετάφραση και ο σχολιασμός του David Brakke, που εξέδωσε το Yale University Press το 2022, επανέρχονται στα ερμηνευτικά προβλήματα και στις διαμάχες για την Ευχαριστία και την κοινοτική εξουσία. Η έκδοση δείχνει ότι το ενδιαφέρον ξεπερνά την ετυμηγορία για έναν χαρακτήρα: αφορά και τις αντιπαραθέσεις αρχαίων χριστιανικών κύκλων.

Ούτε η εχθρική κριτική του Ειρηναίου ούτε η απώλεια του έργου τεκμηριώνουν από μόνες τους οργανωμένη απόκρυψη του συγκεκριμένου αντιγράφου από μεταγενέστερο θεσμό. Η υπόθεση χρειάζεται πράξη, έγγραφο και διαδρομή κατοχής. Εδώ διαθέτουμε αρχαία απόρριψη, αβέβαιη αρχαιολογική προέλευση, σύγχρονη εμπορική περιπέτεια και πραγματική επιστημονική αντιπαράθεση. Η διάκριση θυμίζει τη διαμάχη γύρω από το τρίτο μυστικό της Φάτιμα: το άνοιγμα ενός κειμένου δεν καταργεί τη σύγκρουση των ερμηνειών.

Η χριστιανική πίστη, η ιστορία των αρχαίων κοινοτήτων και η φιλολογική ανάγνωση θέτουν διαφορετικά ερωτήματα. Ένας αρχαίος πάπυρος φωτίζει τις πεποιθήσεις όσων τον αντέγραφαν· δεν γίνεται γι’ αυτό αυτόπτης μάρτυρας της ζωής του Ιησού. Όταν ένας τίτλος υπόσχεται ότι ο Ιούδας δικαιώθηκε, θα αναζητήσουμε τη σωζόμενη φράση, τη μετάφρασή της και την απάντηση του διαφωνούντος; Τα δικά σας συμπεράσματα.